De baas van de titelfabriek

In 2010 lag zijn ploeg uitgeteld in de touwen, hijzelf na de foute wissel ook. In Sotsji haalde Gerard Kemkers zijn zesde en zevende gouden medaille. „Een heel unieke coach.”

Waar was Gerard Kemkers toen duidelijk werd dat Sven Kramer het goud op de vijf kilometer niet meer kon ontgaan? Niet opzichtig in de armen van zijn kopman. Niet voor welke camera dan ook. Nee, de coach van TVM stond eenzaam in de catacomben. Later tussen de tribunes, met assistent Geert Kuiper. Aandacht? „Geen behoefte aan”. Liever in stilte genieten. „Gerard was vooral opgelucht”, aldus Kuiper. En de winnende coach ging direct verder met de voorbereiding van Ireen Wüst. Die gisteren op de drie kilometer de tweede Nederlandse winst binnenhaalde, haar derde goud op drie Spelen.

Twaalf seizoenen is Kemkers (46) de architect van de TVM-ploeg, de grootste titelfabriek van het Nederlandse schaatsen. Welke coach haalde zo veel prijzen? Twaalf Europese en dertien wereldtitels allround. Het openingsweekeinde van de Spelen is al voor de vierde keer van hem. In 2002, toen nog met een bondsploeg van de KNSB, goud (Jochem Uytdehaage) en zilver (Renate Groenewold); in 2006 goud (Wüst) en twee keer zilver (Kramer, Groenewold); vier jaar geleden onder extreme druk toch nog ‘gewoon’ het vergeten goud van Kramer. En nu in Sotsji, na vier turbulente jaren, direct twee keer goud met de wondertalenten Kramer en Wüst. Als TVM na dit seizoen stopt als sponsor, eindigt een bijzonder tijdperk.

„Een heel unieke coach”, roemde Wüst na haar gouden race Kemkers. En niet alleen dankzij alle titels en medailles. „Je moet niet onderschatten hoeveel druk er ook bij Gerard is. Hij is niet alleen coach maar ook manager. Sven en ik hebben zo onze dingetjes. Het is zijn taak om ons rustig te houden. Ik denk dat hij genoeg slapeloze nachten heeft gehad.”

Kramer was na zijn winnende vijf kilometer veel minder lyrisch over de inbreng van zijn coach. „Die is niet zo groot en ik denk dat dat goed is”, antwoordde hij desgevraagd ad rem. „Gerard en de hele staf hebben natuurlijk een onwijs groot aandeel”, leek hij vervolgens te nuanceren. „Maar ik ben natuurlijk wel degene die het moet doen. En dat is maar goed ook.” Onmiskenbaar een verwijzing naar de open zenuw van Vancouver 2010, toen Kemkers hem op de tien kilometer de verkeerde baan instuurde.

De dure TVM-schaatsploeg lag aan gruzelementen, in de na-olympische zomer van 2010. Routiniers waren opgebrand, talenten in de knop gebroken. Kramer en Wüst hadden dan wel goud gehaald, maar de prijs was hoog. Hun extreme jacht naar hoger en beter, langs en over nooit eerder verkende grenzen, had zelfs de twee kampioenen genekt. Hun coach was mentaal opgebrand, na alle kritiek in de aanloop naar Vancouver en de publieke slachting na de foute wissel. Zie hem een jaar later aangeslagen reageren als zijn sportiviteit in twijfel wordt getrokken bij de WK sprint in Heerenveen. „Dat was een dieptepunt”, stelt hijzelf.

Ook al was Kemkers dan misschien niet op z’n best in die periode, met hulp van de nieuwe co-trainer Bart Veldkamp zette hij wel direct de lijn uit naar Sotsji. Meer duurtraining, minder intensieve krachttraining. Nieuwe vermogensmeters op de fiets, om een brede basis te leggen zonder grenzen te overschrijden. Bouwen in plaats van ‘hakken’. Zie Wüst opfleuren, beter gaan schaatsen en steeds vaker winnen. De overtraindheid voorbij.

Kramer moest van verder komen. In de jacht op drie keer goud in Vancouver was alles gaan knellen. De TVM-ploeg draaide niet, technisch had hij een probleem met de rechterschaats, fysiek met zijn rug en later met zijn bovenbeen. Mentaal leed hij onder de relatieproblemen van zijn ouders. Hij sprak er nooit over, gaf mede daarom ook niet echt openheid over zijn fysiek en mentaal deplorabele toestand in 2011, toen hij niet kon schaatsten en gedachten had aan stoppen. Tot hij in de euforie na de gouden race in Sotsji voor de NOS-camera ineens over zijn ouders begon. Zo hoog zat het.

Ook de relatie met zijn coach veranderde, hoe snel het wisseldrama in Vancouver ook was uitgesproken. Na zijn comeback in 2011 ging Kramer steeds meer zijn eigen gang. Natuurlijk zag de vakman Kemkers de schampere blikken bij het WK allround in Moskou 2012, toen hij zijn kopman op tijd een bus in wilde dirigeren. Waarom die van 11.17 uur en niet vijf minuten later, dacht Kramer. En hij flirtte openlijk met de Amerikaanse coach Peter Mueller en Bam-coach Jillert Anema. „Kinderachtig”, vond Kemkers dat. En een paar uur later stonden ze proostend op de foto voor een ochtendblad. Contract gewoon verlengd.

„Sven gebruikt Gerard precies voor die dingen waarvan hij beter kan worden”, zegt Renate Groenewold, die lang onder Kemkers schaatste en inmiddels coach is bij de Corendon-ploeg. Meer insiders noemen hun relatie puur professioneel. Maar ook na acht jaar is Kramer in deze setting nog ongekend succesvol. Net als Wüst, die vooral in haar eerste jaren sterk afhankelijk was van Kemkers. Steeds opnieuw begon ze het seizoen moeizaam, waarop Kemkers naar eigen zeggen altijd „een moeilijke puzzel moest leggen” om het lek boven te krijgen. Pas de laatste twee seizoenen staat ze er meteen.

Een groot ego heeft Kemkers niet. Als dienende middenvelder van VV Actief B1 uit Eelde hoefde hij vroeger al niet op de voorgrond, als gouden coach in Sotsji evenmin. Mensen in zijn omgeving zeggen dat de coach juist geniet als hij ziet dat zijn toppers ‘sportintelligent’ genoeg zijn om uit zijn schema’s precies die dingen te halen waar ze beter van worden. De beste coaches maken zichzelf overbodig.

Althans bijna. Want peoplemanager Kemkers voegde in de aanloop naar de Spelen nog wel een cruciale factor toe. Ontspanning. Met de marathonrijders Douwe de Vries en Cristijn Groeneveld kreeg Kramer de ideale ploegmaats, net als Wüst een luxeknecht vond in Freddy Wennemars. Ooit maakte hij naam met een ploeg rond Uytdehaage en Groenewold, die hijzelf karakteriseerde als ‘de braafheid’. Nu domineert de bravoure van Kramer, Koen Verweij en steeds vaker ook Wüst. Zie haar tweet van huisgenoot Verweij in het het bad. Maar alles past, als in de beste Kemkers-ploegen uit 2002 en 2007. Nooit meer de stress van Vancouver. Zie hem regelmatig lachen, samen met zijn gezin het EK in Hamar beleven. „Ik ben een spiegel van het team”, sprak hij zaterdagochtend in de Adler Arena.

Zeven keer olympisch goud haalde coach Kemkers met zijn schaatsers, veertien medailles in totaal. Na acht jaar TVM en ondanks de diepe crises schaatsen Kramer en Wüst in Sotsji harder dan ooit. Precies op het moment dat het moet. „Het zijn helden”, prees de coach zijn pupillen. Aan het einde van het seizoen, als de succesmachine TVM ophoudt te bestaan, gunt hij zichzelf een sabbatical. Daarna wellicht een functie op meer afstand van het ijs, al zegt hij dat al vanaf 2002.

Soms lijkt het alsof Kemkers de eindstreep ruikt. Maar die gedachte zal hij zichzelf nooit toestaan. Wüst en Kramer hebben in Sotsji nog meer te winnen. En woensdag is alweer het volgende race, de 1.000 meter van Verweij. „Gerard is hier bezig de kroon op zijn werk te zetten”, zegt voormalig assistent Veldkamp.