Zwakke koning, zwakke Kroon

Juan Carlos leidde zijn land van het Franco-tijdperk naar de democratie. Maar de waardering lijkt in vrije val. Steeds vaker wappert het paars-geel-rood van de Republiek.

Dorpelingen zijn verkleed als prinses Cristina en haar man Inaki Urdangarin. Het koningshuis is in Spanje steeds minder populair door alle schandalen.
Dorpelingen zijn verkleed als prinses Cristina en haar man Inaki Urdangarin. Het koningshuis is in Spanje steeds minder populair door alle schandalen. Foto REUTERS

Als Cristina de Borbón y Grecia morgen plaatsneemt in het verdachtenbankje, hoeft ze maar omhoog te kijken om haar vader te zien. Zoals in elke Spaanse rechtbank presideert ook bovenin die van Palma de Mallorca een portret van koning Juan Carlos. De jongste dochter van de monarch wordt hier morgen als verdachte gehoord over haar vermeende betrokkenheid bij miljoenenfraude door haar echtgenoot, de Bask Iñaki Urdangarín.

Cristina’s verhoor door de onderzoeksrechter betekent een nieuw dieptepunt voor het geplaagde koninklijke huis. Het is de vraag of de prinses uiteindelijk echt aangeklaagd wordt voor witwassen en belastingfraude – laat staan veroordeeld. Maar in de publieke opinie is het al lang een feit. Want, zo vragen Spanjaarden: zelfs als ze niet direct betrokken was bij de zwendel, waarom vroeg ze dan niet hoe haar man zijn miljoenen verdiende?

De affaire kon voor het koningshuis op geen slechter moment uitbreken. Spanje wordt overspoeld met corruptieschandalen. De al zes jaar durende crisis ondergraaft het vertrouwen in álle instituties. Kreeg de monarchie in 2008 een rapportcijfer 7.5, ruim vijf jaar later is dit een 3. De decennialang breed gewaardeerde Juan Carlos wordt nu op één hoop gegooid met corrupte politici en frauderende zakenlui. Tijdens de bijna dagelijkse manifestaties tegen de bezuinigingen zwaait steeds vaker ook de paars-geel-rode republikeinse vlag.

Een belangrijk omslagpunt had plaats in april 2012. Juan Carlos moest toen overhaast worden teruggevlogen uit Botswana, nadat hij tijdens de olifantenjacht zijn heup had gebroken. Vlak voor deze geheimgehouden safari met zijn ‘speciale vriendin’ Corinna had de koning nog gezegd ‘wakker te liggen’ van de torenhoge jeugdwerkloosheid in zijn land.

Spanjaarden maken nu graag grappen over olifanten, de koning en zijn maîtresse. Zelfs in zijn eigen huishouding, bleek deze week toen een groepje buitenlandse correspondenten werd genood voor een informeel onderhoud op het Zarzuela. Rond dit woonpaleis van de koning, even buiten Madrid, ligt een uitgestrekt landgoed met een grote populatie herten. „Er moeten er elk jaar tientallen afgeschoten worden”, vertelde de chauffeur van het busje dat de journalisten vervoerde. „Doet de koning dit zelf?”, wilde de pers weten. „Nee, die houdt het liever bij olifanten.”

Koning van was

Na ‘Botswana’ lanceerde de koning een pr-offensief. Hij maakte excuses, er kwam meer transparantie over de financiën en zijn agenda staan nu vol met ontmoetingen die moeten helpen de crisis op te lossen. Maar de affaire rond zijn schoonzoon blijft zijn populariteit onder druk zetten. Intussen stijgt de waardering voor kroonprins Felipe. In een recente peiling noemde 62 procent het tijd voor abdicatie.

In het wassenbeeldenmuseum van Madrid vinden de meeste bezoekers ook dat het tijd is voor de koning om met pensioen te gaan. Of het nu de vier twintigers uit Murcia zijn, een groep senioren van Tenerife of een jong echtpaar uit de periferie van Madrid: allen gaan ze nog met de koning van was op de foto. Maar niemand is erg enthousiast over de monarch.

„Het is allemaal niet fraai, natuurlijk, wat hij heeft uitgespookt”, zegt een van de Canarische vrouwen. „Dit hadden we van hem niet verwacht”, vult haar vriendin aan. „Dat zij nu ook al blijken te stelen...”, zegt twintiger Natalia die net haar vriendje Pedro op de foto zet met de twee prinsessen. „Maar ja, dan zou hij eigenlijk ook moet opstappen”, wijst ze naar het beeld van premier Mariano Rajoy.

Met die gedachte troost ook het koninklijk huis zich. De rapportcijfers zijn misschien beroerd, de politiek scoort nog veel slechter. Wel wordt het binnen het hof een ‘handicap’ genoemd dat vooral jongeren niet warm worden van het koningshuis. Dat de kroonprins stijgt terwijl zijn vader daalt, zou echter aangeven dat de monarchie deze dip te boven kan komen. Ook al worstelt de 76-jarige vorst steeds openlijker met een slechte gezondheid, abdicatie zou „op dit moment” absoluut niet worden overwogen.

Mogelijk wil de koning wachten tot de perikelen rond zijn dochter en schoonzoon voorbij zijn. Het zou verklaren waarom het hoofd van het Huis, Rafael Spottorno, de rechters recent tot meer haast maande. Het slepende proces zou „een martelgang” en „lijdensweg” zijn voor de familie.

Een andere reden kan zijn dat koning Juan Carlos niet op zijn dieptepunt wil stoppen. Hij verwierf het ambt na grote persoonlijke opofferingen. In 1938 geboren in ballingschap in een koninklijke familie zonder koninkrijk, stuurde zijn vader hem op tienjarige leeftijd naar het Spanje van generaal Franco. Daar moest de jonge prins plaatsnemen in de wachtkamer van de macht.

Juancarlisten

Franco koos hem inderdaad als opvolger. Toen de dictator op 20 november 1975 overleed was Juan Carlos twee dagen later koning. Vervolgens verraste hij vriend en vijand. Persoonlijk klaargestoomd door Franco, besloot de jonge vorst diens regime meteen te ontmantelen. Zo hielp hij de weg plaveien naar een parlementaire monarchie, democratische grondwet en meerpartijenstelsel.

Een nieuwe strijd tussen de twee Spanjes die in de Burgeroorlog (1936-1939) tegenover elkaar hadden gestaan, werd zo waarschijnlijk voorkomen.

Deze succesvolle transitie maakte van Spanjaarden eerder ‘juancarlisten’ dan overtuigde monarchisten. Daarin schuilt nu een gevaar, zegt historicus Santos Julia in zijn werkkamer in Madrid. „De figuur van Juan Carlos is zeer sterk verbonden met het instituut. Nu zijn populariteit door de crisis en de schandalen in verval raakt, erodeert ook de monarchie.”

Spanjaarden steunden deze staatsvorm altijd stilzwijgend: het werkt, dus niet aanzitten. Historicus Julia: „Maar nu zien ze de koning als onderdeel van het hele corrupte systeem en vragen ze zich af: hebben we die echt nodig?” In een peiling van dagblad El Mundo gaf 38 procent onlangs aan vóór herinvoering van de republiek te zijn. „Een paar geleden was dat ondenkbaar geweest.”

In een recent opinieartikel bepleitte de historicus spoedige abdicatie. „Bij leven de macht doorgeven, kan de monarchie juist bestendigen. Eén instituut dat tenminste wel weet te vernieuwen.”