Opinie

Meer Amerikaanse toestanden? Ja graag

Janet Yellen, die deze week is ingezworen als de machtigste vrouw in de financiële wereld, bezit een postzegelverzameling ter waarde van mogelijk 15.000 dollar. Ziet u voor zich hoe ze na een dag hard werken als de voorzitter van de Amerikaanse centrale bank, de Federal Reserve, ’s avonds als ontspanning nieuwe postzegels in het verzamelalbum plakt?

Yellens postzegels zijn openbare informatie en staan op een formulier van elf pagina’s. Federal Reserve-bestuurders moeten daarop details geven over hun bezittingen. Frappant feit: al die bestuurders zijn miljonair. Je hoeft geen precieze bedragen in te vullen. Alles heeft een bandbreedte. Yellens postzegels zitten tussen 1.001 en 15.000 dollar.

Zo’n formulier maakt in een oogopslag duidelijk dat de Verenigde Staten openheid over financiële en zakelijke belangen van gekozen en benoemde functionarissen serieus nemen. Openheid moet de samenleving inzicht geven in relaties die anders verborgen blijven, maar wel een (doorslaggevende) rol kunnen spelen in de beslissingen van politici of toezichthouders. Achterkamertjes zijn onmisbaar, maar de belangen van de onderhandelaars moeten voor de buitenwereld wél duidelijk zijn.

Soms zijn indringender maatregelen nodig. In alle openheid, uiteraard. Goed voorbeeld zijn de regelingen bij de benoeming vorig jaar van Mary Jo White als voorzitter van de Amerikaanse beurscommissie, de Securities and Exchange Commission (SEC). White was topadvocaat op Wall Street, met een lijst prominente bedrijven als klant. Haar echtgenoot heeft een vergelijkbare positie. Frappant feit: lokale media becijferen hun bezit op 16 miljoen dollar.

De Amerikaanse regels voor integriteit zien de zakelijke belangen van een echtpaar als één geheel. White maakte een lijst met voormalige bedrijfsklanten met wie zij als SEC-chef geen bemoeienis mag hebben. Haar echtgenoot deed bij zijn advocatenkantoor een stevige stap terug.

Zal Merel van Vroonhoven, de vorige week benoemde voorzitter van de Nederlandse SEC, de Autoriteit Financiële Markten, een vergelijkbare opgave doen van bezit en mogelijke belangenconflicten?

Nee. In vergelijking met de VS is Nederland achtergebleven gebied, lees je in de bijlage over ons land bij een anticorruptierapport dat de Europese Commissie afgelopen week openbaar maakte. Dat leest als een lange lijst tekorten in politiek en bestuur op het gebeid van integriteit.

Geen regels of procedures om belangenconflicten op te lossen. Geen transparantie over de manier waarop ministers en staatssecretarissen hun zakelijke belangen op afstand zetten. Lees: minister Melanie Schultz van Haegen was niet de eerste en is zeker niet de laatste die zich moet verweren tegen aantijgingen van belangenverstrengeling vanwege het werk of een aandelenpakket van haar echtgenoot.

Geen regels voor het nemen van nieuwe banen na een politieke functie. Lees: daarom kon Camil Eurlings moeiteloos overstappen van het kabinet naar een hoge positie bij KLM, een bedrijf waarbij hij als minister van Verkeer en Waterstaat nauw betrokken was.

Geen openbaarheid van bezittingen en zakelijke belangen van Kamerleden, ministers, staatssecretarissen en het hoogste ambtelijke kader. Geen regels die Kamerleden dwingen om belangenconflicten te melden. Geen restricties op cadeaus die Eerste en Tweede Kamerleden mogen aannemen. Wel een openbaar register voor cadeaus boven 50 euro, maar geen regels voor minder tastbare presentjes.

De Amerikaanse formulieren zijn natuurlijk een inbreuk op privacy. Maar openheid biedt bescherming tegen ongefundeerde aanvallen (want de feiten zijn in het publieke domein) en openheid dwingt belangenconflicten te onderkennen voordat ze een politieke rel worden. Daarom kan geen politicus daartegen zijn.