Heerlijk, helder... water

Brabant Water is het eerste Nederlandse drink-waterbedrijf dat, volgens de internationale standaard, klimaatneutraal produceert. „Wist je dat 1 liter flessenwater 500 keer duurder is dan 1 liter kraanwater?”

Het betonnen plakkaat op de bosgrond bij Veghel, onder Den Bosch, is begroeid met mos. Het omsluit twee ijzeren putdeksels die dichtzitten met enorme sloten. De put eronder is zo’n 150 meter diep. Grondwater komt er in naar boven. Een kleine pomp stuwt het naar de productielocatie van drinkwater een kilometer verderop. Het is een van de vele productielocaties van Brabant Water, het op een na grootste drinkwaterbedrijf in Nederland. Brabant Water kreeg onlangs, als eerste drinkwaterbedrijf in Nederland, van de Climate Neutral Group het certificaat ‘klimaatneutrale onderneming’. Dat betekent dat het volgens de internationale standaard geen schadelijke bijdrage meer levert aan klimaatverandering.

Voor directeur Guïljo van Nuland spreekt het voor zich dat een bedrijf dat bestaat bij de gratie van natuurlijk grondwater zich inzet voor het behoud van de natuur. Toch was het verre van eenvoudig klimaat neutraal te worden. Hij wijst op alle zonnepanelen op het dak van de productielocatie in Veghel. „Die kunnen de pompen die het water van hier naar klanten stuwen maar twintig uur per jaar laten draaien.”

Hoofd bedrijfsvoering productie Frank Nass leidt rond. Hij neemt een plastic ringetje in zijn hand en zegt: „Het water dat uit de grond komt, is zuurstofarm. In de beluchtings- en ontgassingstoren hier valt het door deze ringetjes naar beneden terwijl we er van onderen zuurstof in blazen. Op de ringetjes slaat het eerste overtollige ijzer neer.” Hij loopt naar een dik raam waarachter water een bassin in stroomt. „Daarna moet het water hiervandaan door twee meter zand naar beneden, zodat het nog meer ijzer afzet.” Over talloze trappen gaat hij voor, om ten slotte te blijven staan bij de bovenkant van een dertien meter hoge blauwe toren. „De nieuwe ontkalkingsinstallatie”, zegt hij,terwijl hij een deksel optilt waaronder wittig borrelend water is te zien. Het is de eerste van de zeven ontkalkingsinstallaties die Brabant Water de komende jaren zal bouwen voor in totaal 73 miljoen euro.

„Het Brabants water is nu op een aantal plekken hard”, zegt Nass. „Hard water laat kalkaanslag achter op verwarmingselementen, badkamerwanden, in wasmachines. Daardoor is er meer zeep nodig om te wassen, meer energie om te verwarmen. Als alle ontkalkingsinstallaties in 2017 gebouwd zijn, is het water overal in Brabant zacht of gemiddeld. Dat levert in de provincie een jaarlijkse CO2-reductie van 35.000 ton op.”

Dassenburchten en insectenhotels

Na de blauwe torens volgt een laatste bassin waar mangaan uit het water wordt gehaald. Dan is het water schoon en stroomt het in één van de vier zogenoemde reinwaterkelders die onder het gras rond het productiegebouw liggen.

In de winter is er tijd voor onderhoud aan kelders en installaties. Vanaf april is het drinkwaterbedrijf klaar om te pieken. Op zomerdagen zitten de vier kelders om vijf uur ’s middags vol met 12.000 kuub water, zodat alle huishoudens tegelijkertijd kunnen sproeien, koken, douchen. In zomernachten worden alle kelders opnieuw gevuld.

Eind negentiende, begin twintigste eeuw ontstonden er drinkwaterbedrijven in Nederland. Eerst in steden, later ook op het platteland. In Brabant werd het grensplaatsje Baarle-Nassau in 1956 als laatste op het drinkwaternetwerk aangesloten. Terwijl er na de Tweede Wereldoorlog nog 145 drinkwaterbedrijven in Nederland waren, zijn er na vele fusies slechts tien over.

Brabant Water werd, naast partijen als Staatbosbeheer en Natuurmonumenten, één van de grootgrondbezitters in de provincie Noord-Brabant. Het wint op 32 plekken verspreid over de provincie water, zodat het nergens de natuurlijke balans verstoort. En rondom al die plekken heeft het drinkwaterbedrijf grote stukken land in bezit om zijn bronnen optimaal te kunnen beschermen. Zo is het drinkwaterbedrijf tegelijkertijd natuurbeheerder geworden. Het stelt delen van zijn grond open voor recreatie en bevordert de biodiversiteit door dassenburchten en insectenhotels te bouwen, hei te plaggen, vennen gezonder te maken.

Met water is het anders dan met fossiele brandstoffen, zegt directeur Van Nuland. Water gebruik je en daarna keert het terug in zijn natuurlijke cyclus. Water is nooit op. Hij beschrijft de watercyclus van het Brabants water. Er valt regen in de Ardennen. Die zakt diep de grond in. Onder de grond gaat dat water langzaam op weg richting Noordzee. Dat duurt honderden jaren. In Brabant haalt Brabant Water op een aantal plekken een fractie van al het grondwater omhoog, maakt er drinkwater van en brengt het naar mensen (60 procent) en bedrijven (40 procent). Daarna belandt het water in het riool. Waterschappen zuiveren het rioolwater en lozen het gezuiverde water op rivieren die ook naar de Noordzee stromen. Water verdampt. Er komt weer regen. En zo begint het hele proces opnieuw.

Beveiliging toegenomen

Overheden zijn en blijven de aandeelhouders van drinkwaterbedrijven. Dat heeft toenmalig Milieuminister Jan Pronk (PvdA) eind vorige eeuw in de wet laten vastleggen om te voorkomen dat commerciële partijen zouden proberen woekerwinsten te halen met zo’n basale voorziening als water. Van Brabant Water zijn de provincie Noord-Brabant (32 procent) en 60 gemeenten (68 procent) aandeelhouders. Zij verlangen dat het bedrijf ook in de toekomst zuiver en betaalbaar drinkwater levert. Van Nuland: „Eén van de grootste uitdagingen waar wij voor staan, is de bescherming van onze bronnen.”

Na de aanslagen op 11 september 2001 is de beveiliging van het drinkwater enorm toegenomen, vertelt hij. „Er werden toen ook vergevorderde plannen gevonden om het drinkwater in New York en Washington te vergiftigen. Dat leidde tot internationaal alarm.” Brabant Water werkt met beschermingscirkels. Om de binnenste cirkel met de productie-installatie en de wateropslagkelders staat een hek. Hoe de beveiliging in de cirkels daarbuiten geregeld is, wil Van Nuland niet precies zeggen. „Maar als iemand zo’n putdeksel in het bos forceert, schakelt de watertoevoer van die put naar de installaties meteen uit.” Regelmatig overleggen Van Nuland en andere drinkwaterdirecteuren in Den Haag met de nationaal coördinator terrorismebestrijding over het dreigingsbeeld.

Om de bronnen te beschermen is Brabant Water verder alert op het gebruik van bestrijdingsmiddelen en meststoffen. En het volgt de plannen om in de Brabantse grond naar schaliegas te boren en in de Belgische grensstreek ondergronds kernafval op te slaan op de voet, met serieuze zorgen over de veiligheid van het grondwater.

In 2007 besloot Brabant Water dat het niet meer dan logisch was dat het bedrijf dat zo afhankelijk is van de natuur klimaatneutraal moest worden. Het liet berekenen hoeveel ton CO2 het jaarlijks uitstootte. Dat bleek 53.552 ton. Vervolgens werkte Brabant Water jarenlang aan het terugbrengen van het energiegebruik. Zonnepanelen, de bouw van een kleine biomassacentrale, efficiënter gebruik van pompen, elektrische auto’s, ledlampen, een fietsenplan, hergebruik van reststoffen, et cetera. Het eerste resultaat: een daling van het energieverbruik met ruim 1 procent, van 53.552 ton naar 52.000 ton – de waterproductie en distributie bleven toch veel energie kosten.

Wat kon het drinkwaterbedrijf verder doen? Het ging groene stroom gebruiken, stroom uit Nederlandse biomassa en uit Deense wind. Dat leverde 33.500 ton CO2-reductie op. Voor de laatste 19.500 ton kocht het bedrijf via de Climate Neutral Group CO2-credits in een Chinese waterkrachtcentrale. Door CO2-credits te kopen, zorg je dat je eigen uitstoot elders wordt gecompenseerd. In dit geval door in China uit een waterval stroom af te vangen.

Waterkaraffen uitgedeeld

De rol van natuurbeschermer bevalt Brabant Water. Directeur Van Nuland: „Alhoewel we ons natuurlijk wel moeten beperken. We zijn geen Natuurmonumenten. De waterprijs mag er niet hoger door worden.” Het bedrijf bindt nu de strijd aan met flessenwater. „Wist je dat 1 liter flessenwater 500 keer duurder is dan 1 liter kraanwater? En dat de CO2-emissie voor 1 liter flessenwater 1.000 keer hoger ligt?” Brabant Water heeft in 500 Brabantse restaurants al 6.000 waterkaraffen uitgedeeld om te stimuleren dat klanten daar ook een karaf Brabant Water bestellen.