Egypte wordt democratisch, met of zonder jullie hulp

Nabil Fahmy had een hoop uit te leggen gisteren tijdens zijn bezoek aan Nederland. Vlak nadat de Egyptische minister van Buitenlandse Zaken zondag op het vliegtuig stapte (hij deed eerst Italië en Duitsland aan), nam de Nederlandse journaliste Rena Netjes de wijk uit Egypte. Ze was op een lijst geplaatst van journalisten die verdacht worden van terrorisme en riskeerde drie jaar celstraf. In totaal zijn twintig journalisten aangeklaagd, de meesten van de Arabische nieuwszender Al-Jazeera.

De zaak kwam ter sprake tijdens het bezoek van Fahmy aan de Tweede Kamer en een ontmoeting met zijn Nederlandse ambtgenoot Frans Timmermans. Die drong er bij Fahmy op aan Netjes’ naam te zuiveren en er zorg voor te dragen dat zij haar werk in Egypte kan hervatten. Maar Fahmy zei dat hij niets voor de journaliste kan doen. „De zaak ligt voor de rechter.”

Het Europese charmeoffensief van Fahmy gaat vooraf aan een vergadering van Europese ministers van Buitenlandse Zaken maandag, waar de situatie in Egypte aan de orde zal komen. De EU overweegt de hulp aan Egypte te vergroten, maar realiseert zich ook dat de miljard euro die ze de afgelopen vijf jaar in Egypte heeft gestopt nauwelijks verbetering op het vlak van democratisering heeft opgeleverd.

In Nederland is geschokt gereageerd op het nieuws over Netjes. Bent uw zich ervan bewust dat de intimidatie van journalisten bijdraagt aan het toch al slechte imago van Egypte in het buitenland?

„De zaak ligt voor de rechter, die moet beslissen of er genoeg bewijs is om tot vervolging over te gaan. Ik kan er niet over oordelen of ze iets verkeerd heeft gedaan. Als je de wet overtreedt, dan word je gestraft. Dat is in jouw land ook zo.”

Maar Netjes is niet de enige. In Egypte zijn tientallen journalisten aangeklaagd of gearresteerd.

„Ik weet dat dit gevoelig ligt omdat het journalisten betreft. Maar ook journalisten moeten zich aan de wet houden. In de meeste landen moeten journalisten een perskaart hebben. Ook in Egypte. De journalisten die u bedoelt, lijken die niet te hebben gehad. Het is de vraag of dit ook voor Netjes gold.”

De bekende Egyptische journaliste Lamis el-Hadidi riep dinsdag in haar populaire televisieprogramma Etkalem: ‘Hoe zijn we terechtgekomen in de situatie waarin journalisten die niet zijn geregistreerd worden gezien als terroristen?’

„Normaal gesproken reageren journalisten op citaten van politici. Nu wil je dat ik reageer op een citaat van een journalist? Het enige dat we van journalisten vragen is dat ze een perskaart hebben, want die geeft hen rechten en garanties. Als ze verslag doen van een protest kan de politie zien wie journalist is en wie niet.”

Maar journalisten zonder perskaart zijn toch niet meteen terroristen?

„Nee, dat is zeker een gigantische stap. Dit is iets waar de rechter naar moet kijken, gebaseerd op het bewijs. Volgens mij is niemand beschuldigd van terrorisme. Dat heb ik althans nergens gezien of gelezen. Laat de rechtbank eerst vaststellen wat precies de aanklacht is.”

De maandenlange campagne tegen buitenlandse journalisten heeft de xenofobie in Egypte enorm aangewakkerd. Bent u niet bang dat een monster is gecreëerd dat niet kan worden gecontroleerd?

„Een campagne van wie?”

Media en politici.

„We hebben vrije media. We hebben meer dan zeventig politieke partijen. We proberen een open samenleving te ontwikkelen met vrijheid van meningsuiting. Dan worden soms dingen gezegd die je niet leuk vindt. Maar u doet voorkomen alsof er sprake is van een georganiseerde campagne. Dat is niet waar. Buiten dat ben ik het met je eens. Elke algemene categorisering van buitenlanders of etnische groepen is onacceptabel. Ik heb in het Westen gewoond na de aanslagen van 9/11. Ik heb de gevolgen gezien van westerse stigmatisering van moslims.”

„We realiseren ons dat er teveel kritiek is op journalisten en dat dit tot spanningen leidt. De staatsinformatiedienst gaf vorige week een verklaring uit, die stelde dat buitenlandse journalisten welkom zijn en het recht hebben om in Egypte te werken. We zullen hun veiligheid garanderen zodat ze hun werk kunnen doen. We vragen hen enkel zich aan de wet te houden.”

Zelfs toeristen met camera lopen het risico aangevallen te worden omdat mensen denken dat ze journalisten zijn. De gevolgen voor Egypte, dat afhankelijk is van toerisme, zijn groot. Wat doet u hieraan?

„We zullen toeristen ervan verzekeren dat ze welkom zijn. En we zullen de sociale en politieke problemen aanpakken die het gevolg zijn van twee revoluties in twee en een half jaar. Dat betekent een veiliger samenleving zonder terrorisme en met een grotere mate van compassie.”

Egypte krijgt nog steeds hulp van de VS en de EU, die zich in allerlei bochten hebben gewrongen om de afzetting van oud-president Morsi geen coup te noemen. Waarom is er dan al maanden een mediacampagne waarin ze ervan worden beschuldigd Morsi te steunen?

„Nogmaals: een campagne van wie? Maar je maakt een valide punt. Door de verklaringen van de VS en Europese landen, denken de meeste Egyptenaren dat zij de stem van het Egyptische volk negeren. Het volk ging massaal de straat op om democratie te eisen. Maar de VS en de EU steunen alleen de Moslimbroederschap met de premisse dat als je verkozen bent, je automatisch een democraat bent. Er is een verschil tussen verkozen worden en de daden daarna.

„Veel Europeanen en Amerikanen zeggen me dat ze willen dat wij erin slagen een democratische staat te creëren. Dat mag zo zijn. Maar om de perceptie bij Egyptenaren weg te nemen zullen ze zich sterker moeten uitspreken tegen terrorisme, zonder dat telkens te verbinden aan mensenrechten.”

Egypte krijgt nog steeds hulp van de VS en de EU. Heeft u de indruk dat dit zo blijft, wat de Egyptische regering ook doet?

„We zullen van Egypte een democratie maken, of jullie ons nu wel of geen hulp geven. We doen dit niet omdat jullie ons hulp geven. En we stoppen niet als jullie die opschorten. We doen dit omdat de Egyptenaren democratie willen. Jullie geven ons hulp omdat het in jullie belang is dat het goed gaat met Egypte. En jullie zouden zelfs meer kunnen doen, door ons te helpen met het opbouwen van instituties en het creëren van banen. Maar jullie moeten onze democratie niet met die van jullie vergelijken, want die is veel verder ontwikkeld.”