Coalitie timmert in druk overleg reddingsplan voor Plasterk in elkaar

PvdA en VVD verwachten dat Plasterk zich kan redden met mea culpa en feitelijke uitleg.

De ministers Plasterk (boven) en Hennis arriveren op het Binnenhof voor de wekelijkse ministerraad.
De ministers Plasterk (boven) en Hennis arriveren op het Binnenhof voor de wekelijkse ministerraad. Foto ANP

Het zal hem niet makkelijk vallen, maar Ronald Plasterk zal moeten toegeven dat hij fouten heeft gemaakt. Althans dat verwacht de leiding van coalitiepartijen VVD en PvdA van de minister aanstaande dinsdag. Doet hij verder in het debat geen gekke dingen, dan kan hem, zo zeggen bronnen bij de top, weinig overkomen. Hij kan dan rekenen op volledige steun van de regeringspartijen.

Volgende week verdedigt Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) zich tegen het verwijt van de oppositie dat hij de Tweede Kamer onjuist informeerde over de verklaring van een getal van 1,8 miljoen dat opdook in een verhaal in het Duitse blad Der Spiegel over internationale afluisterpraktijken van de Amerikaanse afluisterdienst NSA. Die zou in december 2012 zoveel gegevens over Nederlandse telefoongesprekken hebben verzameld – althans, dat veronderstelden velen direct.

De minister leek die veronderstelling eind oktober vorig jaar ook te delen. Hij had „nog eens nadrukkelijk” naar de 1,8 miljoen gekeken, zo vertelde hij Nieuwsuur „Die zijn niet door de Nederlandse dienst verzameld en dus ook niet door de Nederlandse dienst verschaft aan de NSA.”

Begin deze week schreef Plasterk aan de Tweede Kamer dat het toch anders lag: het cijfer in de grafiek ging niet over het verzamelen van Nederlandse data door de NSA (wat overigens wel gebeurt), maar over gegevens die Nederland in buitenlandse crisisgebieden verzamelt en met de Amerikanen deelt. Dat gebeurt door de militaire inlichtingendienst, onder verantwoordelijkheid van minister van Defensie Jeanine Hennis-Plasschaert (VVD).

Die brief riep meer vragen op dan hij beantwoordde. Waarom klopte Plasterks uitleg niet? Waarom sloeg hij een waarschuwing van collega Hennis in de wind om media-optredens over de zaak te vermijden tot alles goed was uitgezocht? Waarom zei Hennis dat ze al tijden wist hoe het echt zat? Waarom komt hij nu opeens wel met de juiste informatie naar buiten, terwijl het intern al tijden bekend blijkt? Is er sprake van bewuste verdraaiing, een onvoorzichtige, of een ongeïnformeerde minister?

Na intensief overleg, ook gisteravond met premier Mark Rutte, vice-premier Lodewijk Asscher, Plasterk en Hennis, is een verdedigingsplan opgesteld. Plasterk zal toegeven dat hij in eerste instantie onhandig opereerde. Hem was door ambtenaren een scenario voor de herkomst van de 1,8 miljoen datapakketten voorgeschoteld. Namelijk dat de NSA die had verzameld. Plasterk bracht deze informatie meestal als een mogelijkheid. Maar op sommige momenten werd hij te stellig, en formuleerde hij de mogelijkheid als een feit.

Dat, zal Plasterk betogen, was hoogstens onhandig. Maar geen verkeerd informeren van de Kamer, zeker omdat hij zich juist daar voorzichtiger toonde dan in tv-programma’s. In een Kamerdebat op 6 november concludeerde hij bijvoorbeeld dat de NSA-activiteiten overeenkwamen met de periode waaraan Der Spiegel refereerde en „dat dit is gebeurd in de orde van grootte van de getallen”. Kortom: het zou de NSA kúnnen zijn. Maar dat het ook de NSA was, zover ging hij in dat debat nét niet.

Hoe het wel echt zat, wist Plasterk lang voordat het deze week werd bekend gemaakt. Maar waarom nam hij het door hemzelf gecreëerde of versterkte misverstand niet direct weg. Hier zal ‘operationele veiligheid’ het trefwoord in Plasterks verdediging zijn. Door te melden dat de militaire inlichtingendienst in crisisgebieden telefoondata verzamelt, wordt die veiligheid geschaad. Deze uitleg lost direct een ander probleem voor Plasterk op, omdat hij daarmee ook kan uitleggen waarom collega Hennis zei dat ze het al maanden wist.

Overigens is dan wel de vraag: waarom nu? Daar ligt de verklaring, zal Plasterk uitleggen, in een civiele zaak die tegen de Nederlandse overheid is aangespannen. In de verdediging is deze informatie gebruikt, en zou dus toch naar buiten komen.

VVD en PvdA kennen deze verdediging van Plasterk al, en bronnen bij beide benadrukken dat zij het verhaal geloven, en de minister zullen blijven steunen. Zijn positie komt dus, zeggen zij, niet in gevaar. De ophef die de laatste dagen bij oppositiepartijen en media is ontstaan verklaren zij uit verkiezingskoorts en politieke bloeddorst: vorige week stapte staatssecretaris Frans Weekers op, wie is de volgende?

Toch liggen er nog risico’s op de loer: namelijk dat Plasterk en Hennis zich tijdens het debat volgende week door oppositiepartijen uit elkaar zullen laten spelen. Ook daarvoor moesten zij gisteren bij elkaar komen: verhalen moeten worden afgestemd.