Verlies voor het filosofisch debat

Met het faillissement van Felix Meritis verdwijnt een centrum voor abstract debat over Europa.

Felix Meritis aan de Keizersgracht in Amsterdam.
Felix Meritis aan de Keizersgracht in Amsterdam. Foto Thomas Schlijper

Debatcentra doen het op dit moment nergens in Nederland echt goed. Het is, met teruglopende inkomsten van de centra en teruglopende subsidies van organisaties die er evenementen organiseren, „houtje-touwtje”, zegt Ton van Brussel, directeur van debatcentrum de Rode Hoed.

De vraag was welke plaats het gisteren failliet verklaarde Felix Meritis inneemt in het culturele landschap van Amsterdam en wat de stad mist als het gebouw sluit.

Inhoudelijk is Felix Meritis geen concurrent voor De Rode Hoed, op het gebied van zaalverhuur wel, zegt Van Brussel. „Maar ik zit niet in mijn handen te wrijven.” Hij schetst hoe de debatcentra in Amsterdam zich tot elkaar verhouden. „De Balie is politiek en actueel. Felix Meritis is bezonken.”

Inhoudelijk was Felix Meritis sterk gericht op filosofie, zegt Van Brussel („net als wij”) en vooral op Europa. Dat heeft ook te maken met de Europese subsidies die Felix Meritis krijgt. Het gevolg, zegt Van Brussel, is dat ze regelmatig avonden hebben „met gasten die niet in het Nederlands spreken. Dat legt de lat hoger. Hun debatten hebben een zeker abstractieniveau. Zij richten zich op een intellectueel publiek, wij meer op een algemeen publiek.”

Inspelen op een betrekkelijk klein publiek en dan ook nog eens met een enorme ruimte aan zalen – dat was een lastige combinatie voor Felix Meritis. Ze moesten dan ook flink aan platte zaalverhuur doen om hun exploitatie rond te krijgen. Feesten en borrels, die weer ver weg stonden van de rest van de sfeer van het gebouw.

Het ligt niet aan het gebouw, zegt Yoeri Albrecht, directeur van debatcentrum De Balie. „Eerder het omgekeerde. Met zoveel zalen kun je juist gevarieerd programmeren. Kunst en politiek bij elkaar brengen.” Volgens hem is een debatcentrum performance art. Als je een politicus interviewt, dan laat je Pierre Bokma citaten van die politicus voordragen. Nee, Felix Meritis is nu geen bloeiend debatcentrum – „anders zou het ook niet failliet gaan”.

„Iedereen heeft last van de crisis”, zegt Oscar van Gelderen van uitgeverij Lebowski. Hij organiseert zelf activiteiten in Pakhuis de Zwijger. „Dat kampt met dezelfde problemen als Felix Meritis, zij zijn ook met de pet rondgegaan. Waarom lukt het daar dan wel? Ik heb het idee dat Felix Meritis aansluiting met het jongere publiek mist. En de huur van het gebouw is ook megalomaan hoog. Als dat niet meer betaalbaar is, moet je zo’n plek durven loslaten.”

De gemeente sprak vorige maand de intentie uit het gebouw te kopen. „Felix Meritis is een 225 jaar oud monument, een paleis van de Verlichting, eigenlijk enig in zijn soort”, zegt wethouder Carolien Gehrels (PvdA, cultuur). „In het bestemmingsplan is vastgelegd dat het pand een cultureel-maatschappelijke bestemming heeft.” Voor de Felix Meritis Foundation kan nog plaats zijn. Gehrels: „Ik acht het niet onwaarschijnlijk dat zij een deel van hun activiteiten daar doorgang laten vinden. Zij kunnen ook onderhuurder worden.”

Zijn glorietijd had Felix Meritis allang achter zich liggen. In de late achttiende en negentiende eeuw was het een levendige salon voor de gegoede burgerij. Er werden wetenschappelijke lezingen gegeven en experimenten vertoond. In de ovale zaal werd gemusiceerd op hoog niveau. De Negende symfonie van Beethoven werd er voor het eerst in Nederland uitgevoerd.

Eind jaren zestig nam het Shaffy Theater hier zijn intrek, waarna het publiek jarenlang in drommen afkwam op avant-gardetoneel en voorstellingen van groepen als Baal, Neerlands Hoop en Hauser Orkater.

En dan had de Communistische Partij Nederland na de Tweede Wereldoorlog ook nog haar hoofdkwartier in het gebouw gevestigd, hetgeen een van de opwindendste momenten uit de naoorlogse Nederlandse geschiedenis opleverde, toen op 4 november 1956 het gebouw bestormd werd uit protest tegen de Sovjet-inval in Hongarije.

De opwinding is er sindsdien wel uit gegleden.