Veiliger dan in Sotsji wordt het niet

De Olympische Winterspelen die morgen in Sotsji beginnen, zijn voor de Russische autoriteiten een veiligheidsoperatie van ongekende omvang.

Sinds 7 januari is Sotsji de veiligste plek ter wereld. President Vladimir Poetin van Rusland zelf heeft dat toegezegd en ook alle registers opengetrokken om die belofte waar te maken. Hoeveel dat kost? In Rusland circuleren bedragen van twee tot drie miljard dollar. De vraag is wel of Sotsji ook voor het orthodoxe Kerstfeest van de 7de januari ook het rustigste oord is geweest. Waren de controles van de ‘gastarbeiders’, die vaak niet eens een contract hadden, en leveranciers bij de bouwwerkzaamheden voor de Olympische Winterspelen wel waterdicht?

Vanaf 7 januari heerst in de wijde omtrek van de sportlocaties in Adler (ijsbanen) en Roza Choetor (skipistes) een ‘noodtoestand’. Daar kan de overheid doen wat haar goeddunkt. Voor de zekerheid is maandag alvast de lokale milieuactivist Jevgeni Vitisjko opgepakt en voor vijftien dagen vastgezet. Vitisjko, in december tot drie jaar strafkamp veroordeeld omdat hij een illegale bouwactiviteit van de gouverneur had onthuld en tijdens zijn hoger beroep op vrije voeten is, zou in Toeapse een actie tegen de estafette met de olympische fakkel hebben beraamd. „Diefstal”, aldus de politie.

Uit heel Rusland zijn 37.000 politiemensen opgeroepen om deze maanden in Sotsji dienst te doen. Een deel van hen leerde Engels om tegen buitenlandse bezoekers ‘dank u wel’ en ‘alstublieft’ te kunnen zeggen, woorden die de politie tegen eigen burgers nooit gebruikt. Training in alpinisme was geboden om in de bergen van Krasnaja Poljana te kunnen opereren.

De politie krijgt ondersteuning van 23.000 mannen en vrouwen van het paramilitaire Ministerie voor Noodtoestanden. En van 400 kozakken met martiale uniformen en mutsen uit de Koeban, zoals de oude imperiale grensregio boven Sotsji heet.

Hoeveel functionarissen van de staatsveiligheidsdienst FSB zijn ingevlogen, is geheim. Als FSB’ers met de politie surveilleren, zijn ze meestal jonger dan dertig jaar en presenteren ze zich als ‘stagiair’.

Niet geheim is dat de krijgsmacht groot materieel inzet: satellieten, vliegtuigen, helikopters, raketinstallaties, drones, speedboten, patrouillevaartuigen en pantservoertuigen. Daarmee is het gebied hermetisch afgesloten. Circa 10.000 militairen van de Operationele Groep Sotsji hebben zich dwars door de Kaukasus genesteld langs een lijn die zich uitstrekt van de badplaats Sotsji tot aan het bergachtige kuuroord Mineralnije Vody. Binnen die lijn baart met name de grens met de deelrepubliek Karatsjevo-Tsjerkessië – waar het merendeels islamitische deel van de Kaukasus begint – en de voormalige Sovjetrepubliek Georgië de bureaucratie zorgen. Bij de politieposten aan de rand van de sperlinie worden daarom geen auto’s doorgelaten met nummerborden uit andere regio’s van Rusland zelf. De grensovergang met de tot 7 januari juist gekoesterde separatistische minirepubliek Abchazië is zelfs voor al het gemotoriseerde verkeer gesloten.

De veiligheid wordt niet alleen fysiek bewaakt. Alleen al in de stad Sotsji hangen 1.400 camera’s. Vanaf 1 januari mag het staatsbedrijf Post Rusland alle brieven openen. Ook alle technische en juridische mogelijkheden van het Systeem Operatieve Opsporingsmaatregelen (SORM, de Russische variant van PRISM van de Amerikaanse geheime dienst NSA) worden ingezet. Geen internetzoekopdracht, e-mail, skype-bericht of telefoongesprek hoeft aan SORM 3 te ontsnappen.

De coördinatie van alle activiteiten berust bij de FSB. De dienst heeft in Sotsji een ‘staf’ ingericht waar het werk van dertig verschillende ministeries, staatsorganen en provinciediensten wordt gecoördineerd. Daar werken ook meer dan honderd medewerkers van geheime diensten uit bijna veertig landen. Of er met het oog op het bezoek van koning Willem-Alexander, koningin Maxima en premier Rutte ook Nederlanders bij zitten, wil de Rijksvoorlichtingsdienst niet zeggen. Volgens veiligheidsexpert Glenn Schoen is het gebruikelijk dat mensen van de Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging meereizen naar het buitenland. „Neem van mij aan dat de Russen voor een goede package zorgen: politieauto’s, motorrijders, busjes. De DKDB is gewend om met buitenlandse diensten samen te werken”, aldus Schoen.

Zeker is wel dat er speciale eenheden uit de VS in Sotsji zijn. Vorige maand hebben de chefs van staven van beide landen de uitwisseling besproken van apparatuur waarmee mobiele telefoons, die worden gebruikt om bommen op afstand te laten ontploffen, kunnen worden opgespoord en uitgeschakeld. Zo simpel is dat nog niet. Die apparatuur moet wel in SORM 3 goed geïntegreerd kunnen worden. Zo niet, dan kan het effect van het gebruik ervan contraproductief uitpakken: dan worden er geen explosieven onschadelijk gemaakt maar juist tot ontploffing gebracht.

Bij deze onzekerheid blijft het niet. Door de komst van tienduizenden agenten en militairen is het elders in Rusland onveiliger. De bomaanslagen in december in Volgograd en Pjatigorsk illustreerden dat er veel mazen in het net zitten. Dat antiterreureenheden gisteren in Dagestan drie mannen zeggen te hebben gedood die deze zelfmoordaanslagen zouden hebben georganiseerd, is ten dele geruststellend; één verdachte is bij het gevecht ontkomen.

Niemand weet bovendien zeker of zich voor 7 januari geen potentiële dreiging in het nu afgesloten gebied heeft genesteld. Enkele weken geleden ging het gerucht dat er zich een ‘zwarte weduwe’ van een Dagestaanse moslimstrijder zou ophouden. Of zijn er al tijdens de bouw van olympische objecten explosieven geplaatst? De controle op de bouwplaatsen – waar duizenden gastarbeiders uit Tadzjikistan, Pakistan en andere landen aan stadions, stations en hotels werkten voordat ze eind vorig jaar werden ‘gesaneerd’ – liet te wensen over.

Ook de ‘noodtoestand’ biedt geen garantie. In een gesprek met radiozender Echo Moskou uitte luitenant-kolonel bd. Anatoli Jermolin, die werkzaam was bij de elite-eenheid Wimpel van de FSB, eergisteren openlijk zijn twijfel. De bouw tot die tijd was immers ook een toonbeeld van wanorde, zei Jermolin. Zijn vroegere bazen laten niks aan het toeval over. Maar in Rusland is altijd alles mogelijk. Corruptie eist haar tol. Mogelijk ook als het om de veiligheid gaat.

Sporters met smetvrees pagina E11