Ideale migranten, maar wel erg veel

Zondag stemt Zwitserland over het weren van migranten. Het kan de band met de EU ernstig schaden.

In Zug, gelegen aan de Alpen, hebben ook linkse en liberale Zwitsers het gevoel dat het land te vol raakt. Opeens staan er files en moet je staan in de trein.
In Zug, gelegen aan de Alpen, hebben ook linkse en liberale Zwitsers het gevoel dat het land te vol raakt. Opeens staan er files en moet je staan in de trein. Foto Reuters

Er staat een gure Alpenwind, er valt natte sneeuw. Maar denk niet dat de bouwvakkers langs het meer van Zug binnenblijven. Overal draaien hijskranen en wordt gedrild. Pittoreske dorpjes die vroeger een eind van elkaar lagen, zitten nu tegen elkaar aangeplakt in één drukbevolkte agglomeratie vol beton. Overal verrijzen kantoorgebouwen voor buitenlandse bedrijven. Huizen worden hutje bij mutje tegen de berghellingen opgebouwd.

Zondag wordt in Zwitserland een referendum gehouden over de vraag of er weer quota voor immigranten moeten komen. Eén blik op de volgebouwde oevers van dit eens zo idyllische Zwitserse meer maakt duidelijk waarom zelfs veel linkse en liberale Zwitsers ditmaal enige sympathie opbrengen voor de rechts-populistische Zwitserse Volkspartij (SVP) die dit referendum aanzwengelde. Zwitserland heeft afgelopen jaren alles gedaan om met lage belastingtarieven buitenlandse bedrijven en hoogopgeleide immigranten te trekken. Maar nu deze immigratie in sommige kantons het landschap en het leven drastisch verandert, krijgen veel Zwitsers het benauwd.

Volgens GfS Bern Survey steunt 43 procent van de bevolking quota. 50 procent is tegen, de rest weet het nog niet. Velen voorspellen dat de quota het niet gaan halen: bij alle referenda over immigratie in het verleden hadden economische overwegingen uiteindelijk de overhand. Maar de kloof tussen voor- en tegenstanders slinkt snel: twee weken geleden was de stand nog 37 procent vóór en 55 procent tegen.

„Het wordt tijd dat de staat weer greep krijgt op immigratie en dat de markt niet meer alles bepaalt”, zegt Urs, een veertiger in Zürich die anoniem wil blijven en zichzelf omschrijft als ‘socialist’. Hij werkt voor een bank in Zug en pendelt dagelijks met de trein. „Ik heb niets tegen buitenlanders”, zegt Urs, keurig in pak op een steenkoud station. „Ik leef van ze. Mijn klanten zijn internationale bedrijven die in Zug zitten vanwege gunstige belastingtarieven. Maar het gaat te hard. Onze infrastructuur bezwijkt. Overal zijn files. In de trein moet je staan. Huren gaan omhoog. Hetzelfde gebeurt in kantons als Schwytz, Genève en Waadt. Er moet een rem komen in het systeem.”

Maar zo’n ‘rem’ kan radicale politieke en economische gevolgen hebben. Als Zwitserland weer quota instelt, zet het zijn toegang tot de Europese interne markt op het spel. Het land is ingesloten door EU-landen, maar is zelf geen lid. Daarom heeft het sinds 2002 bilaterale verdragen met de EU waarbij Zwitserse bedrijven vrij mogen opereren in de EU. Dat legt ze geen windeieren: de EU is hun grootste handelspartner. Vorig jaar verkochten ze er voor 97 miljard euro aan producten. In ruil moet Zwitserland wel de grondregels aanvaarden, waaronder vrij personenverkeer. In de verdragen staat een ‘guillotinebepaling’: als één partij één afspraak opzegt, kan de andere partij alle andere afspraken opschorten. Eurocommissaris Viviane Reding zei laatst tegen Schweiz am Sonntag dat Zwitserland niet de kersen van de taart kan pikken: „Als je meedoet aan de interne markt, moet je de spelregels van de interne markt ook aanvaarden.”

Als de Zwitsers zondag vóór quota stemmen, zullen de 28 EU-lidstaten waarschijnlijk met een krachtige respons komen. Ook Groot-Brittannië wil immigratie beperken. Als je buitenstaanders als Zwitserland toestaat de spelregels te negeren, moet je het de Britten (en anderen) ook toestaan. Dat ondergraaft de interne markt. „De EU heeft geen manoeuvreerruimte”, zegt Thomas Cottier van het Instituut voor Europees en Economisch Recht aan de universiteit van Bern.

Motto: ‘Maat houden’

De SVP beseft dat veel Zwitsers immigratie willen beperken, maar hun betrekkingen met de EU niet willen beschadigen. Om het referendum te winnen, voert de partij een opvallend gematigde campagne. Vroeger zag je op SVP-posters buitenlanders die Zwitserse paspoorten weggraaiden. Nu staat er een appelboom op, symbool van een Zwitserland dat bloeit dankzij de verdragen met de EU – maar met de wortels verstrikt in beton. Motto: ‘Maat Houden’. „We willen alleen massa-immigratie stoppen”, sust partijlid Guy Parmelin, parlementslid uit een dorp vol expats vlakbij Genève. Hij wil de deur niet dichtdoen, alleen „opnieuw met de EU onderhandelen over vrij personenverkeer”. Over de hoogte van de quota zwijgt de partij wijselijk. Als deze voorzichtige strategie faalt, zeggen analisten, zou de SVP volgend jaar – bij een referendum over vrije toegang voor Kroaten – weer keihard uit de hoek kunnen komen.

Zwitserland heeft nu 8 miljoen inwoners. 23 procent van hen is niet in Zwitserland geboren. Elk jaar groeit de bevolking met 80.000 mensen, van wie driekwart EU-burgers. De zakenlobby bezweert dat deze mensen nodig zijn om Zwitserland welvarend te houden. 45 procent van de werknemers in de farmaceutische en chemische industrie komt uit de EU. De banksector zuigt goed opgeleide Europeanen aan. Zelfs Unia, de grootste vakbond, voert campagne tegen immigratiequota. Op hún posters helpen twee verpleegsters een zieke in bed. Maar die verpleegsters zijn uit de foto gesneden, waardoor je alleen hun omtrek ziet. Eronder de tekst: „Zonder migrantenvrouwen geen zorg. 40 procent van het verplegend personeel heeft geen Zwitsers paspoort.”