Erkenning van autonomie maakt ons juist verantwoordelijk

Illustratie Boligan

Depressie

Psychiater Esther van Fenema stelt in het artikel ‘Depressie? Zeg dan niet: ‘Kom op joh!’ dat alle mentale processen worden veroorzaakt door hersenactiviteit, inclusief liefde, geloven, de notie van vrije wil en dan ook alle gedachten en gedrag. (NRC 1 feb.) Het ontkennen van deze samenhang zou een voorbeeld zijn van de neiging om onbegrepen of complexe zaken te ontkennen of af te doen als bovennatuurlijk.

Dit is echter al een oude discussie, waarbij het pleit nog niet beslecht is. De ervaring van autonomie is een basale menselijke ervaring die ten grondslag ligt aan alle zelfsturing in het leven. Zonder het erkennen van autonomie worden bijna alle werkvelden zinloos en betekenisloos, want dan is niemand meer ergens verantwoordelijk voor, niemand kan zich ontwikkelen en ook het onderscheid tussen moreel en immoreel handelen van iemand is onmogelijk. In neurologisch onderzoek ben ik tot nu toe voor deze eenduidige samenhang slechts statistische correlaties tegengekomen, zonder een echte verklaring op basis van fysische causaliteit. Ze geven hooguit een vermoeden van causaliteit. Zoals je op basis van fysische wetten de loop van de ballen op een biljarttafel kunt verklaren en afleiden, zo zou je ook, als de bewering van Esther van Fenema zou kloppen, uit neurologische elektro-chemische processen een bewustzijnsinhoud moeten kunnen afleiden. Een dergelijk bewijs is er echter niet. Integendeel, men vooronderstelt slechts een dergelijke eenduidige samenhang en beziet dan alles puur vanuit die vooronderstelling. Maar een bewijs van causaliteit wordt niet geleverd, niet theoretisch en niet experimenteel. Als Esther van Fenema zo stellig beweert dat het wel zou zijn aangetoond, dan zie ik graag de bewijzen daarvan. Er is zelfs theoretisch geen enkel aanknopingspunt om puur op basis van elektro-chemische processen tot zoiets als bewustzijn te kunnen komen, ook niet via de kwantumfysica. Als fysicus is mij dit goed bekend. Hoe zou je ook bewustzijn ooit kunnen afleiden uit processen, waarin bewustzijn op geen enkele manier is vervat? Er is mij dan ook geen neuroloog bekend die dit gat in de verklaring ook maar een beetje weet te overbruggen. Volgens mij is bewustzijn gewoonweg niet op deze manier afleidbaar.

Hiermee is het ontstaan van bewustzijn met alle bewustzijnsinhouden inderdaad nog steeds een ‘magische zwarte doos’ (ofwel black box), ondanks alle gevonden correlaties.