Zwitserland kiest UBS

Na een reeks schandalen en miljardenverliezen concentreert de Zwitserse grootbank UBS zich weer op haar oude métier: vermogensbeheer. Met dank aan de regering.

Een vermogende Chinees, die zijn schapen veilig op het droge wil hebben en zijn overzeese belangen wil uitbreiden. Welke bank ter wereld, wil zo iemand niet als klant?

Elke bank natuurlijk. Maar UBS, de grootste bank van Zwitserland, denkt dat zij deze klant het meest kan bieden. ‘Cliëntenadviseurs’ van UBS helpen hem tegenwoordig een huis kopen in Zwitserland. En inrichten. Wil hij zijn kinderen naar Europese topscholen sturen? De bank regelt het, of laat het regelen. Evenals butlerservices, museumweekendjes, ziekenhuisopnames. Als de klant maar betaalt.

Cliëntenadviseurs heetten vroeger ‘cliëntenmanagers’. Maar UBS heeft de afgelopen zeven jaar een reeks schandalen en miljardenverliezen voor de kiezen gehad, en moet zichzelf in zekere zin opnieuw uitvinden.

Bij een doorstart horen een nieuwe focus, ander personeel en fris jargon. Van de 85.000 medewerkers die de bank in 2008 wereldwijd in dienst had, zijn er 60.000 over. De zakenbank wordt getrimd. UBS, in 1998 ontstaan uit een fusie van Union Bank of Switzerland en Swiss Bank Corpora-

tion, concentreert zich weer op haar oude métier, vermogensbeheer.

De bank die zelf bijna het loodje legde in de globalisering, mikt daarbij op de winnaars van diezelfde globalisering: mensen die alsmaar rijker worden en bereid zijn te betalen voor persoonlijke, internationale service.

UBS moet wel. De bank heeft de turbulentie alleen overleefd door een dubbele bail out van de Zwitserse staat. In 2008 stak Zwitserland 70 miljard frank (57 miljard euro) belastinggeld in UBS. En in 2009 offerde zij het 75 jaar oude bankgeheim op om UBS te beschermen.

In 2007 beheerden Zwitserse banken eenderde van ’s werelds vermogen, UBS voorop, die bijna 1.900 miljard dollar onder haar hoede had. Het Zwitserse bankgeheim zoog klandizie aan – van dictators tot rijkelui met zwarte spaarcenten.

Als iemand Zwitserse banken bekritiseerde wegens hulp aan belastingontduikers, ging de regering er pal voor liggen. „Wij zijn een soeverein land met eigen belastingwetten”, zeiden woordvoerders in die dagen. „Belastingfraude is bij ons strafbaar, maar -ontduiking niet.”

Tegenwoordig overhandigt UBS gegevens zodra buitenlandse belastingdiensten erom vragen. Dictators komen er niet meer in. Vroeger smokkelden UBS-bankiers diamanten in tubes tandpasta. Nu neemt een klant 1.500 frank op voor de aanschap van een wasmachine en droogtrommel, en de toezichthouder vraagt: ‘Waarom neemt hij zoveel op?’

Rommelhypotheken

De oorlog tegen Finanzplatz Schweiz begon op 1 oktober 2007. Toen werd bekend dat UBS 4 miljard dollar was kwijtgeraakt aan Amerikaanse rommelhypotheken. Zwitserland was geschokt. In een land waar de financiële sector direct 10,3 procent aan het nationale inkomen bijdraagt en indirect 20 procent, komt zoiets hard aan.

De bank schoof het op verkeerde calculaties van „een paar mensen in Londen”, bij de zakenbank. Maar in december van dat jaar moest zij wéér 10 miljard dollar afschrijven. Medio 2008 was ze 38 miljard dollar kwijt. Eerst schoot de Singapore Investment Corporation – nu grootste aandeelhouder – UBS te hulp. Pijnlijk, want Singapore is als financieel centrum een rivaal. In oktober 2008, na de val van Lehman, stak Zwitserland de al genoemde 57 miljard euro in UBS.

De echte klap moest nog komen, vertelt Lukas Hassig, die Zwitserse banken, en vooral UBS, volgt in zijn blog ‘Inside Paradeplatz’, genoemd naar het adres van het UBS-hoofdkwartier in Zürich. „Terwijl wij focusten op de ‘bail out’ en het roekeloze gedrag van UBS op Wall Street, zetten de Amerikanen UBS een Colt tegen het hoofd: ‘Geef ons gegevens van Amerikaanse rekeninghouders in Zwitserland, anders trekken we jullie Amerikaanse licentie in’.”

De Amerikanen hadden voormalig UBS-bankier Bradley Birkenfeld in Miami gearresteerd, die Amerikaanse staatsburgers had geholpen de fiscus te omzeilen. Hij was een godsgeschenk voor de Amerikanen. Het zinde Washington niet dat UBS, mede door een agressief overnamebeleid in de VS, Amerikaanse zakenbanken als Citi en Meryll Lynch was voorbijgestreefd: wel vruchten plukken van de globalisering, maar intussen met je nationale belastingregime anderen benadelen. Door Birkenfelds bekentenis kon Washington UBS een kopje kleiner maken en Zwitserland vol treffen. Een internationale bank zonder licentie op Wall Street is morsdood.

Begin 2009 overhandigde UBS de namen van honderden Amerikaanse rekeninghouders aan de Amerikaanse belastingdienst IRS. De bank schond daarmee het Zwitserse bankgeheim. „Dit”, zegt een voormalig UBS-bankier die anoniem wil blijven, „was hét keerpunt. De regering stond UBS toe dat te doen. Ze begroef het bankgeheim niet uit staatsbelang, maar om één bank te helpen.”

Later stuurde UBS nog eens 4.450 klantendossiers naar Washington en betaalde ze 780 miljoen dollar boete. Zwitserse banken weigeren nu Amerikaanse klanten. Een miljonair die hier al jaren woont, zegt: „Ik kan alleen nog bankieren op naam van mijn vrouw, die géén Amerikaanse is.”

Kweku Adoboli

Zwitserse sites geven Amerikanen tips om snel van hun staatsburgerschap af te komen. Martin Brown, hoogleraar aan het Swiss Institute of Banking & Finance in Sankt Gallen, zegt dat regering en banken „beseffen dat ruimte bieden voor belastingontduiking en witwassen voor buitenlandse klanten geen deel meer kan uitmaken van het verdienmodel van Zwitserland als financieel centrum”.

Er kwam meer ellende. In 2011 verspeelde Kweku Adoboli van UBS in Londen 2,3 miljard dollar door „ongeoorloofd handelen”. Hij kreeg 7 jaar cel. In 2013 bleek dat UBS, met andere grootbanken, de koers van de interbankaire rente (Libor) had gemanipuleerd. In Amerika kreeg de bank 1,5 miljard dollar boete. In de Europese Unie gaat UBS vrijuit, want ze klikte over andere banken. UBS ontsloeg tientallen mensen. Tegen sommigen lopen in de VS aparte rechtzaken.

„Steeds als het woord UBS valt”, zegt Hassig, „zeggen wij Zwitsers: ‘Alweer’. UBS was een nationaal icoon. Ze heeft ons vertrouwen geschaad. Mensen zijn razend.”

Tegelijkertijd profiteerde iedereen van de vette jaren. Nóg is UBS trekpaard van de economie. Overal in Zürich staan kantoren met het legendarische UBS-logo erop: drie sleuteltjes, die, sinds 1937, vertrouwen, veiligheid en discretie verbeelden. De opulentie van deze stad vol Chanel- en Boucheron-boutiques, waar een espresso minstens 5 euro kost, valt of staat met UBS. De staat wil dat de bank overleeft. Goed overleeft.

En nu? Daniel Kobler, partner bij Deloitte in Zürich, schreef vorige zomer een rapport over de toekomst van Zwitserse dienstverlening aan welgestelden. Vroeger kwamen klanten wegens het bankgeheim. „Nu moeten ze komen omdat Zwitserland de beste bankiers, de beste service en het beste investeringsbeleid heeft. Dat vraagt om een andere manier van werken.”

Eind 2011 werd er in Zwitserland bijna 1.800 miljard dollar aan privévermogen beheerd, meer dan in Groot-Brittannië (1.700 miljard). Maar het was wel 27 procent minder dan in 2007. In dezelfde periode groeide Hongkong juist 5,3 procent. Eind 2011 werd daar 359 miljard aan vermogen beheerd. „Als die trend doorzet, kan Hongkong ons in 2019 van de eerste plaats stoten”, zegt Kobler.

De UBS-top bestaat uit zakenbankiers. Bestuursvoorzitter Sergio Ermotti, een Zwitser, komt van Meryll Lynch. Dit verklaart volgens sommigen waarom de zakenbank niet wordt afgestoten. UBS, zegt woordvoerder Yves Kaufmann, richt zich sinds oktober 2012 „op vermogensbeheer, ondersteund door onze wereldwijde beleggingen en onze zakenbank”. Die heroriëntatie is in volle gang.

Kapitaalreserves

Intussen zit de Zwitserse toezichthouder álle banken op de huid, onder andere door kapitaalreserves te eisen dan de internationale standaard voorschrijft (Basel-III). Nu de VS het bankgeheim kapot hebben geslagen, grijpen ook Frankrijk en Duitsland de kans uitgeweken geld terug te harken. Over bepaalde rekeningen betalen EU-inwoners sinds 2005 al bronbelasting, zonder naamsvermelding. De volgende stap, gegevensuitwisseling met EU-landen, lijkt een kwestie van tijd. Bern wil geen schandalen meer.

Zeno Staub, topman van privébank Vontobel, suggereerde onlangs dat 100 van de 300 Zwitserse banken zullen verdwijnen. De kosten van regulering, boetes en advocaten nekken veel kleintjes. Banken als UBS, met internationale netwerken en overal kantoren, blijven over.

Zulke dienstverleners kunnen het spel van de globalisering spelen, waarbij ze mondiaal geld heen en weer schuiven. Bijvoorbeeld voor een Russische klant met diverse bedrijfjes, die belegt in genmaïs, start-ups in biotechnologie en obligaties, die optrekjes bezit in Riga en Londen en een liefje in Gstaad.

Wie aan combination banking doet, kan deze klanten plezieren. En overeind blijven. UBS, en Zwitserland, willen deze nieuwe kans grijpen. Ze beseffen dat alleen een machtig land als de Verenigde Staten mondiale banken én belastingparadijzen als Nevada en Delaware kan hebben. Zwitserland moest kiezen. Het koos UBS.