Symbool van herwonnen vrijheid

Schrijver Anton Dautzenberg leest boeken van uitgeverij Fata Morgana. Vandaag: Komkommertijd van Paul Verhoeven en Rob van Scheers.

Boegbeeld van de Nieuwe Naaktheid was Ingrid Steeger.
Boegbeeld van de Nieuwe Naaktheid was Ingrid Steeger. Coverontwerp Robert Buizer

Paul Verhoeven en Rob van Scheers vormen een goed op elkaar ingespeeld team wanneer ze samen over cinema schrijven. Van Scheers legt het inhoudelijk fundament en Verhoeven bouwt bruggetjes, bruggetjes naar zijn oeuvre.

Dat leidt soms tot vergezochte vergelijkingen. Zo beweert de regisseur in een eerder verschenen boek dat hij visuele elementen uit Leni Riefenstahls Triumpf des Willens heeft gebruikt in de serie Floris. Wie de betreffende aflevering bekijkt, ziet in blikken harnassen gehulde figuranten struikelen over elkaars plastic zwaarden…

Vaak ook schieten de auteurs raak, zoals in Komkommertijd. Ze richten zich op de uiterst succesvolle Duitse seksfilms in de jaren zeventig. De periode waarin onze oosterburen na twee decennia (publieke) oorlogsrouw eindelijk weer begonnen te leven en de onbekommerdheid omarmden. Het lichaam werd hét symbool van de herwonnen vrijheid.

Het boegbeeld van die Nieuwe Naaktheid was Ingrid Steeger, op 1 april 1947 in Berlijn geboren als Ingrid Stengert. Met haar sexy lijf, haar clowneske uitstraling en haar hijgerige lolitastem was ze vanaf eind jaren zestig tot begin jaren tachtig immens populair in Duitsland. Eerst alleen te zien op het witte doek, vervolgens ook im Fernsehen.

Bumsfallera in Kitzelhausen, Die goldene Banane von Bad Porno, Mädchen die nach München kommen, Zwei Kumpel in Tirol en de befaamde Schulmädchenrapport-reeks trokken indertijd miljoenen Duitsers naar de bioscoop.

Verhoeven schrijft dat hij begin jaren zeventig probeerde om de succesvolle seksavonturen van hitsige schoolmeisjes te vertalen naar het Nederlandse doek, „om ons land te bevrijden van de behoudzuchtige braafheid”. Het lukte hem uiteindelijk niet om genoeg geld bij elkaar te krijgen. Wel kreeg hij de handen op elkaar voor een volkskomedie. „Wat zien ik!? moest dezelfde vitaliteit uitstralen als die Duitse publiekstrekkers, maar dan zonder al te expliciete seks. Ronnie (Bierman, red.) en Sylvia (de Leur, red.) hadden echter niet de benodigde flair.”

En plots is daar Monique van de Ven. „Monique wás de Nederlandse Ingrid Steeger. Als je naar haar keek, zag je plezier en seks. Precies de combinatie die ik zocht.” Ze draaiden samen het lucratieve Turks fruit. Verhoeven was echter niet tevreden: pers en publiek omarmden vooral het drama, niet de erotiek – ondanks een wulpse Van de Ven.

De erotische toon waarmee Verhoeven zijn oeuvre wilde ijken, maakte noodgedwongen plaats voor bravoure, drama en oorlog. „We blijven calvinisten, we mogen niet genieten – nietwaar?” De regisseur zag met lede ogen aan hoe de populariteit van Ingrid Steeger bij onze oosterburen blééf groeien.

Echt beroemd werd ze met de satirische televisiereeks Klimbim, enkele seizoenen te zien op de WDR. Een cocktail van slapstick, zwarte humor en het nodige bloot. Verhoeven: „De beroemde scène uit Basic Instinct heb ik rechtstreeks uit Klimbim gekopieerd. Ingrid Steeger verleidt tijdens een sollicitatiesketch de directeur, door vluchtig haar vagina te laten zien. Sharon Stone doet hetzelfde met de politie-inspecteurs.”

Een decennium eerder probeerde Verhoeven het een laatste keer in zijn vaderland: hij zou nu van Renée Soutendijk een Steeger maken. „Spetters werd een gigantisch succes, maar ook Renée koos liever voor het drama. Ze wilde als actrice serieus genomen worden. Comedy en seks worden in Nederland onderschat.” Dus vertrok hij even later naar de conservatieve VS…

Komkommertijd is een typisch Van Scheers-Verhoeven-boek. Soms zijn de bruggetjes bouwvallig, maar ze zeggen ook altijd iets over déze tijd. En dat is buitengewoon knap gedaan – nietwaar?