Hopelijk lukt het Wiebes wel

Het idee was sympathiek, de praktische uitwerking rampzalig. Nederland heeft al bijna tien jaar een fraudegevoelig systeem van inkomensafhankelijke toeslagen, uitgevoerd door de Belastingdienst. Via het systeem krijgen jaarlijks 7 miljoen huishoudens voor 12 miljard euro een tegemoetkoming in de kosten voor ziektekostenverzekering, huur- en kinderopvang en een kindgebonden budget.

De Tweede Kamer wilde dat burgers snel hun geld kregen

Het toeslagensysteem is in 2005 door staatssecretaris Joop Wijn (CDA) ingevoerd. De problemen ontstonden vrijwel meteen toen de Belastingdienst door automatiseringsproblemen niet in staat was vóóraf alle inkomens- en huurgegevens te controleren. Onder druk van de Tweede Kamer werd besloten toch uit te betalen. De mensen moesten snel hun geld krijgen. De medewerkers van de Belastingdienst kregen de opdracht de aanvragen vooraf niet te controleren. In de jaren daarna bleek volop gefraudeerd te worden en was het terugvorderen van te veel betaalde toeslagen moeilijk of onmogelijk.

De problemen kwamen snel

Het basisidee van de toeslagen was fraudegevoelig en zeer arbeidsintensief. Toeslagen worden immers eerst toegekend op basis van een inschatting. Het belastbaar inkomen, nodig voor de definitieve toeslag, wordt vaak pas een jaar later vastgesteld. En dus is de toekenning in miljoenen gevallen onjuist. Dat moet allemaal worden gecorrigeerd. Het vergt een immense capaciteit, die ten koste gaat van het toezicht.

In mei 2008 moest Jan Kees de Jager (CDA) zich in de Kamer melden na berichten dat het misliep met het uitbetalen van huur- en zorgtoeslagen. De staatssecretaris sprak over aanloopproblemen, beloofde beterschap en mocht blijven.

Vorig jaar werd diens opvolger Frans Weekers (VVD) ontboden in de Kamer na de fraude met toeslagen door Bulgaren. Zij incasseerden huur- en zorgtoeslagen zonder dat zij in Nederland woonden. Weekers kondigde onder druk van de Kamer „onorthodoxe maatregelen” aan, en mocht blijven.

Frans Weekers zocht tevergeefs naar een oplossing

De staatssecretaris zei het kernprobleem – amper controle bij de poort – te zullen aanpakken. Weekers zou toeslagaanvragers vooraf controleren als ze niet bekend zijn bij de Belastingdienst. Hij kondigde een betere controle aan van de bankrekeningnummers, de koppeling van DigiD aan burgerservicenummer (BSN) en controle op ‘spookburgers’.

De uitvoering van Weekers’ maatregelen was wel erg onorthodox. Door de aangescherpte regels kreeg een deel van de aanvragers opeens helemaal geen toeslagen meer. Vanaf 1 december 2013 schortte de Belastingdienst bijvoorbeeld de uitbetaling op bij mensen die hun toeslagen op meer dan één rekeningnummer lieten uitbetalen. De communicatie met aanvragers hierover haperde en de werkachterstand bij de dienst Toeslagen liep op. Frans Weekers stapte vorige week op na een debat met de Kamer, waar hij geen krediet meer had.

De nieuwe staatssecretaris krijgt het moeilijk

Hoe zijn de kansen voor opvolger Eric Wiebes (VVD)? Zolang het systeem niet drastisch wordt gewijzigd en zolang antifraudemaatregelen niet zorgvuldiger worden voorbereid, blijven de problemen voortduren. Honderdduizenden mutaties moeten gecontroleerd worden door zo’n vijfhonderd uitzendkrachten. De werkdruk is hoog, de achterstanden enorm. Dat leidt tot wekenlange wachttijden voor mensen die hun toeslag niet kunnen missen.

Wiebes zal moeten beslissen of hij het plan van Weekers doorzet om de toeslagen per januari volgend jaar te vervangen. Zorgtoeslag, het kindgebonden budget, de huurtoeslag en de ouderenkortingen zouden geïntegreerd worden tot één huishoudentoeslag. Dat vereenvoudigt uitbetaling en controle. Maar de vraag is of de Belastingdienst, met alle problemen die er nu al zijn, op zo’n termijn opnieuw een grootschalig project aan kan.

Een alternatief – maar politiek gevoelig – zou zijn te stoppen met het rondpompen van geld via toeslagen. Hij kan kiezen voor een fiscale afhandeling, door bijvoorbeeld een verlaging van het laagste belastingtarief.

Ook de Belastingdienst zelf is een probleem

Wiebes zal in elk geval te maken krijgen met belastinginspecteurs die vinden dat fraude onvoldoende wordt aangepakt en die de plannen van zijn voorganger eerder openlijk ter discussie stelden.

Dat deden de ambtenaren vorig jaar nog rond het nieuwe systeem voor de inkomstenbelasting. Aanleiding was het voornemen om de navorderingstermijn bij een onjuiste aangifte te verkorten tot maximaal drie jaar. Daarmee worden de mogelijkheden om ongestraft onjuiste belastingaangiftes te doen alleen maar vergroot, aldus de VHMF, de vakvereniging van hogere ambtenaren bij het ministerie van Financiën en de Belastingdienst.

De problemen die Wiebes tegemoet kan zien, beperken zich dus niet tot het falende toeslagensysteem. De Belastingdienst – ooit de best functionerende rijksdienst – verkeert al ruim tien jaar in een staat van verandering: reorganisaties, bezuinigingen, automatiseringsproblemen en telkens nieuwe taakuitbreidingen in opdracht van de politiek.

Het is de Tweede Kamer die de eisen afgelopen jaren telkens veranderde. Neem de huurtoeslag. Die moest er komen hoewel er een goed systeem van huursubsidie bestond. Toeslagen moesten op tijd worden uitbetaald, ook al was er geen fraudecontrole.

Toen de fraude opspeelde, moest er weer gecontroleerd worden en toen er beter gecontroleerd werd moest er weer sneller uitbetaald worden. Vraag is of Wiebes de Kamer met meer gezag dan Weekers tegemoet zal treden en zal vertellen dat sommige eisen en veranderingen niet – of niet zo snel – uitvoerbaar zijn.