Hoe president Poetin de Winterspelen naar een badplaats haalde

Rusland zette alles op alles om de Winterspelen binnen te halen. Dat lukte onder meer met hulp van oud-IOC-voorzitter Samaranch. Vrijdag begint ‘Sotsji 2014’

Het steakhouse in Guatemala-Stad, gelegen tussen de twee hotels waar de leden van het Internationaal Olympisch Comité (IOC) verblijven, is een week lang door de Russen afgehuurd. En in de restauranttuin is alvast een ijsbaantje aangelegd. Om toewijzing van de Olympische Winterspelen 2014 aan Sotsji in stijl te kunnen vieren. Vladimir Poetin heeft zijn volle gewicht achter de kandidatuur gesteld. Wat kan er mis gaan?

Op de avond van 4 oktober 2007 wordt in dat ‘Rusland Huis’ uitbundig geproost. Op het IOC, op Sotsji, en vooral op president Poetin, die het tellen van de stemmen niet heeft afgewacht en al op weg is naar huis. Hij hoort in het vliegtuig dat Rusland voor het eerst Winterspelen mag organiseren.

In het Guatemalteekse steakhouse dompelen de achterblijvers zich onder in een groot feest, waar op het hoogtepunt het volkslied wordt aangeheven: niet met de nieuwe Russische tekst maar met de oude Sovjettekst, waarin Lenin en de vriendschap der Sovjetvolkeren nog worden bejubeld.

Poetin is tevreden. Zijn intensieve lobby is beloond terwijl hij allerminst zeker was van een positieve uitkomst. Hij verliet Guatemala-Stad nog voor het einde van de 119de Sessie, de jaarlijke plenaire vergadering van IOC-leden. Hij vreesde dat een negatieve uitslag vooral op hem zou afstralen.

Zijn bezorgdheid op dat moment is niet ongegrond, want in de eerste stemronde krijgt de Zuid-Koreaanse concurrent Pyeongchang de meeste stemmen: 36 tegenover 34 voor Sotsji. Het Oostenrijkse Salzburg valt met 25 stemmen af. In de beslissende tweede ronde kiest een meerderheid van de IOC-leden toch voor Sotsji, al is het verschil met 51 stemmen tegenover 47 voor Pyeongchang klein.

Zo kan het gebeuren dat Winterspelen voor het eerst in een stad met een subtropisch klimaat worden gehouden. Opmerkelijk voor een land dat ’s winters grotendeels onder strenge kou gebukt gaat. Een idee van Poetin, die zelf graag in Sotsji aan de Zwarte Zee komt. De Winterspelen in Turijn, ook bepaald geen wintersportoord, hebben hem aan het denken gezet. Als het daar kan, moet het ook aan de voet van de Kaukasus kunnen.

Als sportliefhebber borduurt Poetin voort op een oude Sovjettraditie door sport tot een speerpunt van beleid te maken. Internationale kampioenschappen zijn verwennerij voor het volk en gaan (doorgaans) gepaard met een positieve uitstraling van het organiserende land. En dat mag in de ogen van Poetin wat kosten.

Comité van Poetin

Kort nadat Turijn de Winterspelen van 2006 heeft toegewezen gekregen, roept Poetin een clubje mensen bijeen om een plan te maken voor een Sotsji-bieding. Daarin nemen zitting: Vladimir Kozjin (sectorhoofd kabinet Kremlin), Leonid Tjagatsjov (voorzitter Russisch Olympisch Comité, ROC), Aleksandr Tkatsjov (gouverneur regio Krasnodar, waar Sotsji onder valt) en Vladimir Potanin (zakenman/miljardair). Opzet van hun plan wordt de ontwikkeling van Sotsji tot een modern vakantieoord in zowel zomer als winter. Poetin besluit al snel om het ROC als centrale organisatie te passeren en te vervangen door een eigen comité, hoewel Tjagatsjov zijn persoonlijke skileraar is en Poetin altijd loyaal is aan sportvrienden. Maar de president wil in deze zaak zelf de regie voeren.

Poetin laat zich nog wel extern adviseren door voormalig IOC-voorzitter Juan Antonio Samaranch, na het herstel van de diplomatieke betrekkingen in 1977 de eerste ambassadeur van (post-Franco) Spanje in de Sovjet-Unie. Samaranch zou later nog een belangrijke rol spelen.

De plannen zoals die op 4 oktober 2007 in Guatemala-Stad worden gepresenteerd staan vol splinternieuwe accommodaties; om de simpele reden dat in badplaats Sotsji geen wintersportvoorzieningen zijn. Ja, in de bergen kan geskied worden nabij Krasnaja Poljana, maar de faciliteiten aldaar mogen geen naam hebben. Alles moet vanuit niets worden opgebouwd.

Geld is geen probleem. De Russen presenteren een budget van 1,517 miljard dollar voor organisatiekosten en 12 miljard dollar aan investeringen in met name de infrastructuur. Daarnaast garandeert Poetin dat zijn federale regering eventuele tekorten zal dekken. Een begroting waarbij die van Pyeongchang (1,257 miljard dollar) en Salzburg (900 miljoen dollar) in het niet vallen.

Als Poetin op de dag des oordeels in Guatemala-Stad een in honing gedrenkte toespraak houdt – in het Engels, een taal waarvan hij zich vrijwel nooit in het openbaar bedient – is het voorwerk al verricht. De geesten van veel IOC-leden zijn dan al bewerkt. Onder anderen die van Hein Verbruggen, sinds 2008 erelid. Hij is in Guatemala-Stad één van de ongeveer tien invloedrijke IOC-leden die door Poetin worden ontvangen. Volgens de Nederlander nadat hij een eerste verzoek heeft afgewezen. Verbruggen: „Maar ik kreeg enige dagen later opnieuw een telefoontje. Waarna ik er door een vertegenwoordiger van het Amerikaanse marketingbureau IMG, dat voor ‘Sotsji’ werkt, op werd gewezen dat een tweede afwijzing not done is.”

Sport in het algemeen

Verbruggen ging te rade bij IOC-voorzitter Jacques Rogge, mede omdat hij een uitnodiging van de Oostenrijkse bondskanselier Alfred Gusenbauer om over de kandidatuur van Salzburg te praten, had afgewezen. Verbruggen: „Ik zei: ‘Wat moet ik hiermee’, Jacques. ‘Doe het maar’, zei hij. ‘Uiteindelijk is Poetin de president van een groot land.’ Ik heb vervolgens de Oostenrijkers gebeld en gezegd dat ik alsnog op de uitnodiging van de bondskanselier inga. Nee, in geen van beide gesprekken is mij gevraagd op hun kandidaat te stemmen. Zo gaat dat niet. Bovendien laat ik me niet beïnvloeden. Nee, ik zeg niet welke stad ik heb gekozen.”

Waarover dan wel is gesproken? Verbruggen: „Over sport in het algemeen. De Olympische Spelen zijn amper benoemd. Poetin is overigens goed op de hoogte. Hij kent ook mijn achtergrond in de wielersport. En hij weet verrassend veel van wielrennen. Hij zegt de ProTour (de hoogste categorie voor profwielrenners, red.) een uitstekend initiatief te vinden. Twee jaar later is er een grote Russische wielerploeg. Toeval? Zeg het maar.”

Bewijzen zijn er niet, maar wel aanwijzingen dat Poetin nogal wat (ethische) regels heeft overtreden om de Winterspelen in Sotsji te krijgen.

De vraag is in hoeverre hij Samaranch heeft beïnvloed. Welke rol speelt de Spanjaard in Guatemala-Stad? Heeft Samaranch zijn macht aangewend om IOC-leden op Sotsji te laten stemmen? De voormalige IOC-voorzitter is aanvankelijk niet van plan naar Guatemala af te reizen, maar komt op aandringen van het Russische IOC-lid Vitaly Smirnov op het laatste moment alsnog.

Het is vrijwel zeker dat Samaranch het Kroatische IOC-lid Antun Vrdoljak tot een stem op Sotsji heeft bewogen. Vrdoljak heeft volgens een ingewijde na de verkiezing tegen de Oostenrijkse delegatie verklaard dat hij Samaranch had beloofd op Sotsji te stemmen, ook al heeft hij een voorkeur voor Salzburg. Volgens de Kroaat een wederdienst aan Samaranch, die zijn land heeft geholpen om tijdens de Balkanoorlog mee te kunnen doen aan de Zomerspelen van 1992 in Barcelona. ‘Ik kon niet anders’, zou Vrdoljak gezegd hebben.

Een ander opvallend detail: het grootste Oostenrijkse constructiebedrijf Stabag SE toont geen enkele interesse om de kandidatuur van Salzburg te steunen. Het bedrijf, waarin de Russische miljardair Oleg Deripaska sinds april 2007 een belang van dertig procent heeft, mag in Sotsji grote projecten uitvoeren, zoals de aanleg van spoorwegen en de verbouwing van het vliegveld. Stabag werkt in Sotsji in een joint venture met het Duitse Siemens AG, dat onder meer shuttletreinen in Sotsji levert. Siemens was vele jaren de werkgever van de huidige IOC-voorzitter Thomas Bach. De opvolger van Rogge werkte er als lobbyist.

Ook merkwaardig: in Guatemala-Stad houden de toenmalige minister van Sport, voormalig ijshockey-ster Vjatjeslav Fetisov, en Dmitri Tsjernisjenko, voorzitter van het organisatiecomité Sotsji 2014, een internationale persconferentie. Ze presenteren er met veel aplomb een programma voor de bouw van duizend ijsbanen en sporthallen in Rusland. Een investering van 3,6 miljard euro, als geste aan de rest van het land. Maar tot op heden is er geen steen gemetseld. Journalisten die informeren naar de resultaten krijgen te horen dat een dergelijk plan nooit heeft bestaan.

Schending van mensenrechten

Vaststaat dat Poetin al zijn invloed heeft aangewend om IOC-leden te verleiden. Volgens het voormalige IOC-lid Els van Breda Vriesman, die zegt niet op Sotsji te hebben gestemd, was een groot aantal IOC-leden merkbaar onder de indruk van Poetins présence in Guatemala-Stad.

Goede kans dat een aantal van hen spijt heeft van de keuze, zoals Van Breda Vriesman veronderstelt. De Russen blijken eigenzinnige partners, die weliswaar grotendeels waarmaken wat ze hebben beloofd, maar als het erop aankomt hun eigen zin doordrijven. Het IOC is boos vanwege de extreem hoog opgelopen kosten en andere zaken, zoals het pasje dat elke toeschouwer moet aanschaffen om voor een toegangskaart in aanmerking te komen. Het IOC ziet dit als overbodige controle. Volgens de Russen is het nodig voor de veiligheid.

En als je daarbij de protesten in de westerse wereld optelt tegen de wet die propaganda van homoseksualiteit in de nabijheid van kinderen verbiedt, wordt de keus voor Sotsji steeds dubieuzer. Maar dat zal Poetin en zijn gevolg een zorg zijn. Want het is nu eenmaal regel dat het IOC na de keuze voor een olympische stad de tweede viool speelt. Dan zijn de machtsverhoudingen gewijzigd. Deze keer in het voordeel van de Russen.