Hoe eerlijk is de Fairphone?

De Fairphone is gebouwd met enkele ‘eerlijke’ onderdelen en zit vol goede bedoelingen. Een Nederlands statement, verpakt in een Chinese telefoon.

Drie jaar lang sleutelde Bas van Abel aan een smartphone die niet, zoals de meeste gadgets, gemaakt wordt van de goedkoopste materialen en in elkaar geschroefd is door de goedkoopste arbeidskrachten. Het idee groeide uit tot een concreet product: de Fairphone First Edition. Een smartphone van 170 gram, vol goede bedoelingen.

Sinds een maand is de Fairphone op de markt – voor 325 euro – en de eerste serie van 25.000 exemplaren was meteen uitverkocht. „Een pak van mijn hart”, zegt Van Abel. „Het was een enorme verantwoordelijkheid om al dat vertrouwen te hebben van mensen die een telefoon besteld hadden. Ik ben ontwerper en helemaal niet opgeleid als ondernemer.” Toch runt hij nu een bedrijf met 21 medewerkers in een Amsterdams pakhuis met een eerste omzet van 7,5 miljoen euro.

Maar hoe fair is de Fairphone? „Voor 150 euro bestel je net zo’n toestel rechtstreeks uit China”, schreef een kritische lezer, Gerard van Wijngaarden,op de opiniepagina’s van NRC Handelsblad. „Het is voor 90 procent identiek aan andere – pretentieloze – Chinese smartphones.” Hij bedoelt: met alleen een paar gram tin en kobalt uit de ‘conflictvrije’ mijnen bouw je geen eerlijke telefoon. Ook andere onderdelen moeten zo fair mogelijk tot stand komen. Gerecycled materiaal, makkelijk te repareren: duurzaam.

Het bouwen van een eerlijke telefoon bleek minder eenvoudig dan gehoopt. Het project liep vertraging op, bijvoorbeeld omdat een kleine telefoonmaker niet zomaar kan aankloppen bij leveranciers die gewend zijn aan megaorders. Van Abel: „De schermenfabrikant nam alleen opdrachten aan van 100.000 exemplaren of meer. Dus moesten we wachten tot we konden meeliften op een andere fabrikant die 4,3 inch schermen bestelde.”

De vergelijking met Chinese telefoons van 150 euro is niet eerlijk, zegt van Abel. „Wij moeten ons toestel voor Europa laten goedkeuren en dat kost tonnen. We rekenen 21 procent BTW en moeten thuiskopieheffing betalen. Weet je wat de verzekering kost om een lading telefoons te verschepen? Der-tig-dui-zend euro!”

In de Chinese Changhong-fabriek kregen de arbeiders die aan de Fairphone werkten meer betaald. Niet zomaar meer geld – dat zou scheve ogen geven bij andere werknemers. Fairphone creëerde een fonds waarvan alle arbeiders kunnen profiteren.

Anderhalf jaar geleden schatte Van Abel de kosten van zijn toestel nog in op 200 euro. Dat was te ambitieus, blijkt uit de prijsopbouw die tot in detail op de website staat.

Dat is misschien wel het meest eerlijke aan dit toestel: de Fairphone maakt duidelijk welke processen zich achter de schermen van de mobiele industrie voltrekken. Fabrikanten lopen er niet mee te koop dat ze hun spullen in Chinese fabrieken laten maken waar de arbeidsomstandigheden moeilijk zijn. Ze vertellen niet hoeveel zij betalen aan providers, of voor software-licenties. Bij elke Android-telefoon moet bijvoorbeeld geld gereserveerd worden voor gebruik van Microsoft-patenten of mp3-technologie.

Het is gebruikelijk dat 2 tot 3 procent van alle smartphones dead on arrival is – ze laten het afweten voor ze bij de klant zijn. Ook tijdens gebruik kan een Fairphone stukgaan. Maar het apparaat kan relatief makkelijk gerepareerd worden, dankzij samenwerking met iFixit.com, de site die veel elektronica uit elkaar schroeft.

Bas van Abel hoopt de kosten te beperken met een wereldwijd netwerk van mensen die – wel tegen betaling – Fairphones in hun land willen repareren. Zodat voorkomen kan worden dat alle toestellen naar Amsterdam verstuurd zullen worden.

De Fairphone morrelt aan wetmatigheden van de telecomsector. Providers leveren niet graag een toestel waar twee simkaarten in passen. Daardoor wisselen klanten makkelijk tussen verschillende aanbieders en omzeilen ze dure roamingtarieven en datalimieten. En ze hoeven maar één toestel te kopen.

Maar de Fairphone is niet ontworpen om zoveel mogelijk telefoons te verkopen. Of usb-kabels, adapters en koptelefoons (die zitten er namelijk niet bij: de meeste mensen hebben ze toch al en het bespaart verpakkings- en verzendkosten). Het toestel moet de gewone consument bewust maken van de mechanismen die schuilgaan achter elke abonnementsverlenging, en de mogelijkheid om wéér een nieuwe smartphone uit te kiezen. Een statement, dat mensen op het idee moet brengen ook andere producten bewuster te consumeren.

Fairphone werkt nu aan een tweede productieronde en is ondertussen ook de opvolger aan het ontwerpen. Bas van Abel heeft al een idee om de volgende versie nog duurzamer te maken. Bijvoorbeeld door wat te doen aan de hoeveelheid afgekeurde materialen. „Hele partijen worden weggegooid omdat een logo scheefgedrukt is.” Straks kun je dus ook een statement maken met een dode pixel op je scherm.