Abonnement op nominaties voor acteurs bij de Oscars

Sommige regisseurs, zoals David O. Russell in American Hustle, kunnen acteurs tot grote hoogten te laten stijgen. Wat maakt iemand tot een echte acteursregisseur?

Eigenlijk blijft ze er nog verbazingwekkend kalm onder. Actrice Lily Tomlin op de set van I Heart Huckabees (2004) van regisseur David O. Russell. De fucks en vloeken vliegen haar om de oren. En alsof dat nog niet genoeg is, zet Russell zijn woorden nog eens kracht bij door als een kind te stampvoeten en met rekwisieten te smijten. Het gruizige achterdeschermenfilmpje ging na de première van de detectivekomedie als een razende over internet en werd a posteriori ook nog eens als bewijs gezien dat de geruchten dat Russell vijf jaar eerder op de set van Three Kings met George Clooney in een handgemeen zou zijn geraakt wellicht toch ook waar waren. En dan was er nog acteur James Caan, die in 2008 vanwege ruzies van de set van de politieke komedie Nailed wegliep en stante pede zijn ontslag aanbood.

David O. Russell is kortom geen lieverdje. Maar dat waren er volgens de filmmythologie wel meer niet. Stanley Kubrick dreef zijn acteurs tot waanzin met zijn eindeloze takes. Lars von Trier had een fittie met zangeres Björk die de hoofdrol speelde in Dancer in the Dark. En vorig jaar kwam Gouden Palm-winnaar La vie d’Adèle in opspraak omdat regisseur Abdellatif Kechiche de jonge hoofdrolspeelsters van zijn lesbische liefdesdrama op de set zou hebben uitgeput.

En allemaal roemen we van die films het acteerwerk om de authenticiteit. Om een zekere gelaagdheid en vervreemding die het heel dicht bij een echte ervaring brengt. Het zijn niet voor niets ook rollen die vaak prijzen winnen. Zeker in het geval van Russell. De laatste drie films die hij regisseerde scoorden in de hoogste Oscarregionen. The Fighter (2010) leverde Academy Awards op voor acteurs Christian Bale en Melissa Leo. Voor Silver Linings Playbook (2012) kreeg actrice Jennifer Lawrence haar eerste Oscar, er waren nominaties voor tegenspelers Bradley Cooper, Robert De Niro en Jacki Weaver. En nu is ook American Hustle in alle acteercategorieën genomineerd, nadat de film al bij de Golden Globes in de prijzen was gevallen en tijdens de Screen Actors Guild Awards zelfs voor de hele ensemblecast werd bekroond. Het merendeel van de acteurs werkte bovendien al eerder met Russell. Dan doe je als regisseur toch ook iets goed. Maar wat?

De verhouding tussen regisseur en acteur is geheimzinnig en fascinerend. Samen creëren ze keer op keer nieuwe personages. Nieuw leven. Voor de duur van een film. Niet voor niets wordt hun relatie vaak met een liefdesaffaire vergeleken, of loopt er voor de duur van de draaiperiode of langer op uit. Als de intimiteit en de chemie werken, dan zijn wij toeschouwers daar op het witte doek getuige van. En zodra ze erover beginnen te praten gaat het over vertrouwen, over inspiratie, over ‘klikken’ en ‘zonder woorden’, allemaal ontastbare dingen waardoor je je als buitenstaander, net zoals bij echte romances, vanzelf een beetje buitengesloten voelt. Filmmakers die als echte acteursregisseurs gelden, degenen die het beste uit hun acteurs weten te halen blijken opvallend vaak op deze onuitgesproken band terug te vallen. Het is er hoogstwaarschijnlijk ook de reden voor dat ze graag keer op keer met dezelfde acteurs werken – Martin Scorsese met Robert De Niro en Leonardo DiCaprio, Federico Fellini met Marcello Mastroianni, Ingmar Bergman met Bibi Andersson en Liv Ullmann, en Paul Thomas Anderson met Philip Seymour Hoffman.

Russell is een regisseur is die er tijdens het filmen van houdt om dingen uit te proberen. Hij verplaatst het zoeken naar het personage dat een acteur meestal als voorbereiding doet naar de set. Hij is ook niet iemand die met een beeld in zijn hoofd op de eerste draaidag verschijnt en alleen nog maar zijn acteurs als speelgoedpoppetjes in het goede licht hoeft te zetten. De set is zijn atelier, zijn laboratorium, zijn speeltuin. En hij verwacht van zijn acteurs dat ze meedoen. „Speel het nu eens alsof je in een dancevideo van Janet Jackson meedoet. En nu als een zombie.” En klik daar gaat het clapperboard weer. „Marcheer als Shirley Temple. En doe nu Paula Abdul.”

Voor actrice Jennifer Lawrence die in een biopic over Joy Mangano, de uitvindster van de zelfwringende mop, voor de derde keer met Russell zal gaan samenwerken, is die werkwijze uitdagend: Russell is iemand die steeds andere dingen van je vraagt, waardoor je reactief, scherp en alert moet zijn. Veteraan Lily Tomlin werd er echter gek van.

Onlangs vertelde Russell aan website The Wrap wel degelijk naar iets specifieks op zoek te zijn, al kan hij niet goed onder woorden brengen wat. „Het is een gevoel, iets persoonlijks.” Hij zit er fysiek heel dicht op, op de set, om zijn acteurs precies te laten doen wat hij wil. Desnoods ligt hij achter ze op een bankje of fluistert ze aanwijzingen in hun oren. Het ontnuchterende van dat alles is dat acteren en regisseren een deel magie en een deel techniek blijft. Maar als toeschouwer geloven we het liefste alleen in de magie.