De nieuwe man op Financiën. Wie is Wiebes en wat staat hem te doen?

Het is nu officieel: Eric Wiebes is de nieuwe staatssecretaris van Financiën. Wie is hij en wat wordt zijn grootste uitdaging?

Koning Willem-Alexander en Eric Wiebes als staatssecretaris van Financiën tijdens de beëdiging in Paleis Noordeinde. Foto ANP / Martijn Beekman

Een impressionistisch schilderij. Dat was volgens Eric Wiebes waar je zijn werk als wethouder in Amsterdam mee kon vergelijken. “Ik zet nu heel veel stipjes. Als je straks, na vier jaar, een stap achteruit zet, zie je het hele schilderij.” Nu - anderhalve maand voor de gemeenteraadsverkiezingen - zet hij geen stap achteruit, maar vooruit, omhoog. Richting het Binnenhof en de Haagse kaasstolp. Maar wie is Wiebes en wat wordt zijn grootste uitdaging als staatssecretaris van Financiën?

Wie is Wiebes?

Een paar feiten. Wiebes werd in 1963 geboren in Delft. Hij studeerde er werktuigbouwkunde en volgde vervolgens een MBA-opleiding in het Franse Fontainebleau. Hij werkte als consultant bij McKinsey, had zijn eigen bedrijf en was plaatsvervangend secretaris-generaal bij het ministerie van Economische Zaken. Sinds 2010 was hij VVD-wethouder verkeer en vervoer in Amsterdam. Het Parool schrijft dat hij “geraakt en ontroerd” is door de hoofdstad. Zijn baan vond hij “de leukste baan van mijn leven.”

Uit het profiel dat NRC Handelsblad over hem schreef, blijkt dat Wiebes alom wordt bewonderd om zijn “intelligentie en zijn inventieve oplossingen voor taaie problemen”. Zoals zijn oplossingen voor het hoofdpijndossier Noord-Zuidlijn. Hij wist de lange, pijnlijke geschiedenis van de aanleg van de nieuwe metrolijn te voorzien van enkele hoopvolle hoofdstukken. En hij denkt ook mee met andere collega’s in het college. Collega’s die hem roemen om “vermogen creatieve en onorthodoxe oplossingen” te bedenken.

Maar wat weten we over zijn persoonlijkheid? Wiebes is, allereerst, een man van de inhoud. Hij zei eens:

“Ik heb niets met een speech voor ambtenaren waar een foto van wordt gemaakt of met het doorknippen van een lint. Ik haat linten knippen. Die eten ze maar op. Wordt daar één Amsterdammer beter van?”

Hij zoekt graag dingen zelf uit en heeft er geen problemen mee zelf aan het rekenen te slaan. Hij vat “alles in cijfers, grafieken en matrices”, constateerde Bas van ’t Wout, voormalig gemeenteraadslid en nu Tweede Kamerlid in 2012 Het Parool:

“Een echte bèta. Als je met hem in een restaurant zit, oppert hij binnen vijf minuten een idee hoe een tent beter georganiseerd kan worden.”

Maar de methode-Wiebes (gesignaleerd probleem zelf bekijken, oplossing verzinnen en implementeren maar) heeft bij zijn Amsterdamse ambtenaren niet altijd direct tot vreugde geleid. “In het begin zijn ze boos en ongerust en overal tegen. Maar na een tijdje krijgen ze er schik in”, zei hij eens.

Slim en onafhankelijk, maar geen loner

Toen Wiebes werd gevraagd voor een commissie die het plaatselijke VVD-verkiezingsprogramma zou schrijven, zei hij ja. Op één voorwaarde: hij wilde het in zijn eentje doen. En zo geschiedde. Dit doet misschien vermoeden dat Wiebes een beetje een loner is, maar dat is niet het geval, zegt verslaggever Bas Blokker.

“Hij kan ontzettend goed samenwerken en is iemand met veel geduld. Toen hij naar Amsterdam kwam kende niemand hem, maar hij heeft snel het vertrouwen gewonnen. Zijn collega’s zeggen dat hij gevraagd en ongevraagd advies geeft, op een constructieve manier. Hij zal nooit ophouden zelf rekensommetjes te maken bij wat anderen zeggen dat goed is. Hij hoort tot de groep mensen die een tijdje in de politiek zit, en niet tot de groep die van de politiek hun carrière maken. Hij is een bestuurder. Zijn karakter zal geen probleem worden in Den Haag. Het risico bestaat misschien dat mensen zich ergeren aan dat hij het beter weet.”

Wiebes vindt het op dit moment zelf nog moeilijk iets te zeggen over de uitdagingen die hem te wachten staan. “Ik heb nog geen één minuut met mijn nieuwe werkgever doorgebracht”, zei hij tegenover de NOS.

Een nieuw hoofdpijndossier

Als staatssecretaris van Financiën zal Wiebes orde op zaken moeten stellen bij de Belastingdienst. Er wachten nog steeds mensen op hun huur-, zorg- of andere vormen van toeslag van de afgelopen maanden. De fraude die Wiebes’ voorganger Weekers wilde aanpakken is nog lang niet opgelost.

Het probleem bij de Belastingdienst ontstond in 2005, toen staatssecretaris Joop Wijn een - zo bleek later - fraudegevoelig toeslagensysteem invoerde. Zijn opvolger Jan Kees de Jager kreeg het niet onder controle, Frans Weekers evenmin. De problemen ontstonden vrijwel meteen toen de Belastingdienst door automatiseringsproblemen niet in staat was vóóraf alle inkomens- en huurgegevens te controleren, schrijft NRC-journalist Joep Dohmen vandaag.

Onder druk van de Tweede Kamer werd besloten toch uit te betalen. De mensen moesten snel hun geld krijgen. De medewerkers van de Belastingdienst kregen de opdracht de aanvragen vooraf niet te controleren. In de jaren daarna bleek volop gefraudeerd te worden en was het terugvorderen van te veel betaalde toeslagen moeilijk of onmogelijk.

Wiebes en minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem staan kort de pers te woord bij het ministerie van Financiën. Foto ANP / Valerie Kuypers

Een van de grootste problemen in de uitvoering van het nieuwe systeem bleek het gebrek aan controle bij de poort. Toeslagen worden toegekend op basis van een inschatting van het inkomen. Maar het daadwerkelijke, belastbare inkomen dat wordt gebruikt voor de definitieve toeslag wordt pas later vastgesteld.

En dus is de toekenning in miljoenen gevallen onjuist. Dat moet allemaal gecorrigeerd worden. Het vergt een immense capaciteit, die ten koste gaat van het toezicht.

Het gevolg: De Jager moest zich in 2008 in de Tweede Kamer verantwoorden, en beloofde beterschap. Maar vorig jaar kwam de grootschalige toeslagenfraude (die ook wel de Bulgarenfraude werd genoemd, omdat zij huur- en zorgtoeslagen incasseerden zonder dat zij in Nederland woonden) aan het licht. Frans Weekers overleefde ternauwernood een motie van wantrouwen.

Te streng

Om de fraude aan te pakken, werd de Belastingdienst strenger. Maar door de aangescherpte regels kregen sommige aanvragers helemaal geen toeslag meer. De Belastingdienst betaalde bijvoorbeeld niet meer uit aan mensen die hun toeslagen op meer dan één rekeningnummer lieten storten. De communicatie liep niet goed en de werkachterstand liep op. Staatssecretaris Weekers zag na forse kritiek en reeks fouten in het Kamerdebat geen draagvlak meer en stapte op.

Wiebes zit met een systeem dat fraudegevoelig, onzorgvuldig en overbelast is. De werkdruk en achterstanden bij de Belastingdienst zijn enorm. Dohmen:

Wiebes zal moeten beslissen of hij het plan van Weekers doorzet om de toeslagen per januari volgend jaar te vervangen. Zorgtoeslag, het kindgebonden budget, de huurtoeslag en de ouderenkortingen zouden geïntegreerd worden tot één huishoudentoeslag. Dat vereenvoudigt uitbetaling en controle. Maar de vraag is of de Belastingdienst, met alle problemen die er nu al zijn, op zo’n termijn opnieuw een grootschalig project aan kan.

Het vertrouwen moet terug

Wiebes moet ook het vertrouwen bij ambtenaren van de Belastingdienst terugwinnen. De relatie met de ambtelijke top laat te wensen over. De problemen op dit front zorgden ervoor dat Weekers zo beperkt werd geïnformeerd, dat hij in de Tweede Kamer met zijn mond vol tanden stond. De tien jaar aan reorganisaties en bezuinigingen hebben hun tol geëist, schrijft Dohmen.

Wiebes zal in elk geval te maken krijgen met belastinginspecteurs die vinden dat fraude onvoldoende wordt aangepakt en die de plannen van zijn voorganger eerder openlijk ter discussie stelden.

De vraag is ook of Wiebes - die toch meer het type bestuurder is dan gehaaid politicus - zijn mannetje zal staan in de Tweede Kamer en ze daar zal vertellen dat “sommige eisen en veranderingen niet – of niet zo snel – uitvoerbaar zijn”.

Lees hier het (betaalde) artikel over de grote uitdaging die Wiebes bij de Belastingdienst te wachten staat.

    • Laura Klompenhouwer