Juiste baas op het juiste moment

Ben Bernanke, de kalme econoom die vandaag na acht jaar afscheid neemt als voorzitter van de Amerikaanse Federal Reserve, gaat de geschiedenis in als de man die de Verenigde Staten en de wereld behoedde voor een herhaling van de Grote Depressie. Met ongekende monetaire middelen bestreed hij kordaat de financiële crisis van 2008 en de daarop volgende diepe recessie, en wist hij een veel scherpere economische neergang te voorkomen.

Maar ondanks die prestatie is de hulde voor de 60-jarige Bernanke niet unaniem nu hij na twee bewogen ambtstermijnen vertrekt. De dagen dat een Fed-voorzitter werd uitgezwaaid als een economische superheld of „maestro”, zoals Bernanke’s voorganger Alan Greenspan acht jaar geleden ten deel viel, zijn voorbij.

Daarvoor zijn de ingrijpende noodmaatregelen die de Federal Reserve onder Bernanke nam, met name de gigantische steunaankopen om de economie te stimuleren, te controversieel – en hun gevolgen op de lange termijn nog te onzeker.

Vast staat dat Bernanke een van de meest baanbrekende voorzitters was uit de honderdjarige geschiedenis van de Fed. Zijn benoeming door president George W. Bush was achteraf bezien ironisch. Bernanke, een Republikeinse academicus uit South Carolina die studeerde aan Harvard en doceerde aan Princeton, stond bekend als expert op het gebied van de Grote Depressie. Niemand vermoedde dat hij twee jaar na zijn aantreden zou worden geconfronteerd met de ernstigste economische crisis sinds de jaren ’30, en zijn kennis op een innovatieve manier in de praktijk moest brengen.

Volgens velen was Bernanke in 2008 daarom de juiste man op de juiste plek op het juiste moment. Met zijn grondige begrip van wat er misging bij de bestrijding van de Grote Depressie, kwam hij op overweldigende manier in actie: hij drong de basisrente drastisch terug, van 5 procent tot zo goed als nul, en verklaarde dat niveau langdurig te zullen handhaven. Hij hielp het Congres te bewegen om miljarden beschikbaar te stellen voor bankreddingen. De markt werd overspoeld met liquiditeit, zodat kredietverstrekking doorging.

Main Street

De maatregelen waren omstreden. Bernanke werd verweten banken en rijke investeerders aan Wall Street te hulp te komen, terwijl gewone Amerikanen aan ‘Main Street’ de dupe waren van de crisis.

Bernanke, afkomstig van een middenstandersgezin met een achtergrond van joodse immigranten uit Oost-Europa, was gevoelig voor die kritiek. „Ik kom van Main Street”, zei hij in 2011 in het tv-programma ’60 Minutes’. „De enige reden dat ik om Wall Street geef is dat wat daar gebeurt belangrijk is voor Main Street.”

De crisisaanpak slaagde: Bernanke vond er een vrij breed draagvlak voor en een depressie bleef uit. Econoom Nouriel Roubini noemde Bernanke „de grote behoeder”. Volgens persbureau Bloomberg „mochten de VS zich gelukkig prijzen dat hij er was”.

Critici plaatsen echter kanttekeningen. Zij verwijten Bernanke dat hij de crisis niet zag aankomen en dat hij de zeepbel op de Amerikaanse huizenmarkt onderschatte. Bovendien zou hij als macro-econoom weinig oog hebben gehad voor regulering van de financiële sector in de aanloop tot de crisis, een van de taken van de Fed.

Monetaire versoepeling

Na de afwending van de catastrofe was Bernanke nog niet uitgeïnnoveerd. Hij stelde zich ten doel de Amerikaanse economie weer op gang te brengen. Omdat de rente al nul was, koos hij voor een creatieve nieuwe aanpak: de kwantitatieve versoepeling, ofwel het aanzetten van de geldpers.

Volgens deze ‘monetaire versoepeling’ (quantitative easing ), het meest omstreden aspect van zijn nalatenschap, heeft de Fed sinds 2008 ongeveer 3.000 miljard dollar aan staats- en hypotheekobligaties opgekocht, om rentetarieven ultralaag te houden en bestedingen door bedrijven en huishoudens te stimuleren.

Dat gedurfde experiment lijkt effect te hebben: het Amerikaanse nationaal product stijgt langzaam maar gestaag, werkloosheid is sinds 2009 gedaald van 10 tot 7 procent. Aandelenkoersen zijn in die tijd ongeveer verdrievoudigd. Toch overheerst de indruk dat structureel economisch herstel maar niet van de grond wil komen. „Het herstel is duidelijk nog niet compleet”, erkende Bernanke onlangs.

Volgens waarnemers is het te vroeg om het succes van deze geldverruiming te beoordelen. Het zal afhangen van de vraag of de Fed onder Bernanke’s opvolger, vice-voorzitter Janet Yellen, in staat zal zijn om zich aan het beleid te onttrekken zonder dat zeepbellen ontstaan of inflatie oploopt.

Hoewel de Fed de geleidelijke afbouw van het beleid, tapering, voortzet, worden nog steeds tientallen miljarden in de economie gepompt. De gevolgen daarvan zullen nog merkbaar zijn lang nadat Bernanke vandaag de deur achter zich dichttrekt.

De huidige problemen in een aantal opkomende economieën worden beschouwd als een aanwijzing dat de afbouw begint te leiden tot een herschikking van kapitaal dat door Ber-nanke van de obligatiemarkt is verjaagd. Als die problemen verergeren, kan de reputatie van Bernanke als redder van de wereldeconomie in de komende jaren zijn glans nog verliezen.