Merkel zet door: meer macht naar EU

Voor optimisten over de eurocrisis had Angela Merkel gisteren een harde boodschap. De rust is „bedrieglijk” en zonder „grote stap” komt Europa er niet bovenop. De eurozone moet een „echte economische unie” worden met sterkere Europese instellingen, zei de Duitse bondskanselier in de eerste regeringsverklaring van haar nieuwe kabinet. „Ik ben ervan overtuigd dat ook de Europese verdragen verder moeten worden ontwikkeld”. Haar minister van Financiën Wolfgang Schäuble zei vorige week ook al dat het Lissabon-verdrag (2009) niet meer voldoet. Verdragswijziging is „onvermijdelijk”.

Merkel en Schäuble zeiden niet op welke termijn het verdrag moet worden opengebroken. Wel wordt uit hun woorden, en ook uit een rapport van de Duitse Bundesbank vorig jaar, duidelijk wat Duitsland beoogt met een nieuw verdrag. De Europese Commissie moet meer macht krijgen om lidstaten aan te zetten tot hervormingen. De nieuwe rol van de Europese Centrale Bank bij bankentoezicht moet formeel worden geregeld, evenals de Europese afwikkeling van faillissementen van banken.

Vorig jaar al pleitte Merkel voor aanpassing van de verdragen. Dat ze het thema in haar nieuwe coalitie weer agendeert, laat zien dat het Duitsland menens is. Dat biedt kansen voor de Britse premier David Cameron die een nieuw verdrag wil aangrijpen om iets heel anders te bereiken: een lossere relatie van zijn land met Brussel. Dat moet geregeld zijn vóór het EU-referendum dat Cameron in 2017 wil houden als hij de verkiezingen wint.

Voor Nederland en Frankrijk vormen Merkels ideeën een risico. Burgers in beide landen stemden in 2005 in referenda ‘nee’ tegen de Europese Grondwet. Ook ditmaal kunnen er volksraadplegingen komen.

PvdA-leider Diederik Samsom zei in maart vorig jaar tegen deze krant: „Ik voorspel dat er een moment komt dat we de volgende stap niet kunnen zetten zonder referendum”. Premier Mark Rutte (VVD) voelt niks voor een nieuw verdrag, zei hij in september na een pleidooi vanuit zijn eigen partij om de verdragen juist wél open te breken. De VVD wil, net als Cameron, bevoegdheden uit Brussel terughalen.

Een motie van de SP waarin de regering werd opgeroepen bij de „eerstvolgende substantiële verdragswijziging” verplicht een referendum te houden, kreeg deze week in de Tweede Kamer geen meerderheid. Maar een nieuw verdrag kan waarschijnlijk wel met een raadplegend referendum aan de bevolking worden voorgelegd. Een initiatief-wetsvoorstel hierover is al door de Tweede Kamer aangenomen en zal in april door de Eerste Kamer worden besproken. Het betekent dat als minstens 300.000 mensen met hun handtekening aangeven dat zij een (niet bindende) volksraadpleging willen over een voorgetelde verdragswijzing, dit moet worden gehouden.

Rutte heeft een bondgenoot in de Franse president François Hollande. Hij wil verdragswijziging de komende jaren blokkeren, zo lieten zijn adviseurs gisteren weten aan Britse media voorafgaand aan een bezoek van Hollande aan Cameron morgen.

Duitsland weet hoe moeilijk het zal zijn steun te krijgen voor een nieuw verdrag, zei Schäuble vorige week. 28 EU-landen moeten instemmen, alleen al om de onderhandelingen daarover te starten. Bij een Europese top in december stond Merkel alleen toen ze pleitte voor door Brussel afdwingbare hervormingen in de lidstaten.