Gepaaid met kunst uit de Hermitage

Fabergé, Paasei met Lelietjes-van-dalen (1898, 20 cm). Op de portretjes Nicolaas II en zijn oudste dochters. The Link of Times Collection, Moskou

„Haal Van Eycks Verkondiging van de muur.” Die opdracht kreeg een conservator van museum de Hermitage in Sint Petersburg in 1930. Het schilderij moest naar het Volkscommissariaat voor Buitenlandse Zaken. Nu is het een van de topstukken van de National Gallery Washington.

De Sovjet-Unie had na de revolutie van 1917 de musea genationaliseerd en het bezit van adel en rijke burgers onteigend, inclusief soms gigantische collecties kunst. Eerst om de culturele rijkdom publiek toegankelijk te maken, maar tien jaar later zag men er een bron van buitenlandse deviezen in. Na de krach van Wall Street zakte de wereldmarkt in en veel meer dan ruwe grondstoffen – en kunstschatten – had de communistische staat niet te bieden.

De kunstminnende Portugese oliemagnaat Gulbenkian kreeg een grote hoeveelheid Russische olie aangeboden. Hij wilde die graag verhandelen, zeker toen hij als beloning topwerken uit de Hermitage mocht kopen. Daarom hangen nu in het Museu Calouste Gulbenkian in Lissabon schitterende Rembrandts en andere meesterwerken van de Russische tsaren.

In 1930 werd ook de Amerikaanse minister van Financiën en extreem liefhebber van kunst, Andrew W. Mellon, gepaaid met kunst uit de Hermitage. Hij kon helpen om de handel met de VS weer vlot te trekken. Daarom hangt Van Eycks Verkondiging – die tsaar Nicolaas overigens in 1850 uit de collectie van de failliete Nederlandse koning Willem II had gekocht – nu in Washington. Net als de schitterende Alba Madonna van Rafaël, meesterwerken van Frans Hals, Paus Innocent X van Velasquez, De Poolse edelman van Rembrandt, enzovoort.

Ook het Rijksmuseum profiteerde. Rembrandts Titus als monnik en de prachtige portretten van Sir Thomas Gresham en zijn vrouw die Anthonis Mor van Dashorst schilderde, hingen tot de jaren dertig in de Hermitage.

In Moskou waren staatsantiekwinkels waar het goud en zilver oogverblindend de ruimtes vulde en die vol stonden met antieke meubels en schitterende tapijten. Westerse kunsthandelaren kwamen er graag. Al waren de Russen, uit angst hun goede naam te verliezen, toch onverwachts terughoudend om de Hermitage te laten plunderen. Sommige zaken zijn terug in Rusland, zoals de collectie fenomenale Fabergé-eieren van de overleden Amerikaanse miljardair Malcom S. Forbes. In 2004 kocht de Russische miljardair Viktor Vekselberg die negen eieren die nu in Moskou voor iedereen te zien zijn.