‘Duitse soldaten op de Afsluitdijk? Dat beeld heb ik!’

Amsterdam, mei 1945. Oud-minister Els Borst: „Na de bevrijding was het opeens alles mag weer, alles kan weer.” Foto’s NTR

Moffenhoeren zijn niet moeilijk te vinden. Wraakacties tegen meisjes die tijdens de bezetting met Duitse soldaten hadden gezoend zijn volop vastgelegd door amateurfilmers. Gerard Nijssen heeft daar een verklaring voor. „Mensen hadden hun laatste filmpje bewaard voor de bevrijding. Het oppakken en kaalknippen gaf sensatie, dat nodigde uit tot filmen.”

Maar Nijssen ziet het liefst ‘die vrouw uit Groningen’. Een filmfragment van een kaalgeschoren vrouw die met opgeheven hoofd wegloopt van een hitsige menigte. Nijssen: „Dat vind ik mooi, zo’n extra laag onder het beeld. Dat je denkt: hé, die vrouw is ongebroken. Dat is bijzonder.”

Gerard Nijssen (57) is beeldenjager. Al 25 jaar zoekt hij als zelfstandig beeldresearcher historisch filmmateriaal voor tv-programma’s, documentaires en tentoonstellingen. Hij vindt die beelden in het National Archive in Washington of in een schoenendoos op een Friese zolder. Hij verzamelde amateurfilms over de Tweede Wereldoorlog, filmbeelden van Amsterdam tussen 1900 en 2000 en is verbonden aan het programma Andere Tijden. Recent deed hij de beeldresearch voor de documentairereeks Land van aankomst en de dramaserie Ramses.

En voor weer een ambitieuze historische serie van de NTR, vanaf morgenavond te zien: Na de bevrijding. Ad van Liempt, een soort Nationaal Historisch Museum op zichzelf, nam het initiatief voor de serie over de jaren 1945-1950. Het gangbare beeld van harmonieuze wederopbouw wordt in zeven thematische afleveringen genuanceerd; het waren jaren vol onzekerheid, wrok en strijd, onder meer door de koloniale oorlog in Nederlands-Indië. Tachtigers komen aan het woord; BN’ers met korte herinneringen en ‘gewone’ mensen met langere verhalen.

Het kost enige moeite om Nijssen over Na de bevrijding te laten praten. Thuis in Amsterdam, waar de hele benedenverdieping vol staat met banden, schiet hij van het ene project naar het andere. Bij elk gevonden filmpje hoort een anekdote. Over hoe blij hij was met de bevrijdingsrokken in kleur, een poëtisch fragment van dansende vrouwen tijdens een dorpsfeest. „Ik had die rokken in zwart-wit, maar niet in kleur. Daar zocht ik al jaren naar.” Maar ook over hoe moeilijk het soms is om het vertrouwen te winnen van particulieren die hun privéfilms niet zomaar willen afstaan. Nijssen begrijpt dat wel. „Ik haal iets weg dat heel dierbaar voor ze is. Mensen denken: als je iets aan Hilversum geeft ben je het kwijt. Ik moet daar heel zorgvuldig mee omgaan.”

Nijssen zoekt bij voorkeur buiten de gebaande paden. „Ik vind het pas echt leuk als iets nergens in de computer staat, als het niet geregistreerd en gedigitaliseerd is. Ik wil ongebruikte beelden ontdekken.” Regisseurs waar hij mee werkt stellen hem soms gerust: wat voor Nijssen een versleten beeld is, is nieuw voor veel kijkers. „Dat klopt, en soms is het juist functioneel om vertrouwde beelden te gebruiken. Maar terugvallen op alleen Polygoonjournaals is geen optie.”

Bij Na de bevrijding kwam Nijssen al in de scenariofase met suggesties. Een inventaris heeft hij niet, alles zit in zijn hoofd. „Dan zegt iemand: Alle Duitse soldaten moesten terug over de Afsluitdijk. Dan denk ik: dat heb ik! Ik weet dan in welk filmpje een prachtig fragment zit met Duitsers die alle meegenomen spullen moeten inleveren. Heel vreemd: ze namen allemaal wekkers mee, ik weet niet waarom.”

Even later toont Nijssen hoe het werkt. Op de laptop laat hij een filmpje zien, kort zien we mannen voor een loket met daarboven ‘Ouderdomsrente’. „Dat onthou ik. Voor als ik ooit iets nodig heb over pensioenen.” Maar hij onthoudt dus de combinatie van dat ene beeld en het filmpje waar het in zit? „Klopt. Het werkt echt.”

De tweede aflevering van Na de bevrijding gaat over de afrekening met foute landgenoten. Het verhaal van een Rotterdamse vrouw uit een NSB-familie wordt ondersteund door bijpassende beelden. Uit Groningen en Amsterdam. „Dat zijn wel vier verschillende filmpjes.” Mag dat? „In zo'n geval wel, vind ik. Niet als de locatie cruciaal is, maar het gaat hier om de strekking. Ik streef er wel naar om met het beeld zo dicht mogelijk bij het verhaal te blijven.” Nijssen draagt materiaal aan, de regisseur beslist of het gebruikt wordt of niet.

Niet alles zit in de serie. Vaak wordt uit films maar een fractie gebruikt. Daarom staat er van elke aflevering een ‘XL-versie’ op de site, met 10 uur beeldmateriaal per aflevering. „Ik denk vaak: wat zonde dat kijkers dit niet kunnen zien. Nu kunnen mensen kijken zoals ik kijk. Er is wel een nadeel voor mij: materiaal dat openbaar is wil ik eigenlijk niet nog een keer gebruiken.” Is er nog veel onontdekt beeldmateriaal over de oorlog? „Heel veel! Ik kan nog jaren vooruit.”