Strijdlustige president wil ‘een jaar van daden’

President Barack Obama vannacht tijdens zijn vijfde State of the Union voor het Congres. Foto AFP

President Barack Obama wil de groeiende kloof tussen arm en rijk in de Verenigde Staten verkleinen. Om dat te bereiken zal hij desnoods zonder het Congres maatregelen nemen, per executive order of presidentieel decreet.

Die belofte deed Obama vannacht tijdens zijn vijfde State of the Union, waarin hij zijn plannen voor dit jaar ontvouwde voor het Congres. Obama was veel scherper dan in andere jaren tegen de Republikeinen, en waarschuwde dat hij zich dit jaar niet langer door het Congres laat gijzelen. „Dit wordt een jaar van daden”, zei Obama strijdlustig.

Obama liet merken dat 2013, dat in feite een jaar van politieke stilstand was, zijn wilskracht niet heeft gebroken. Het afgelopen jaar kreeg de president vrijwel niets gedaan, en leidde een politieke crisis in oktober zelfs tot een sluiting van de federale overheid.

Kiezers geven de Republikeinen de schuld van de politieke verlamming, maar voor Obama is dat een schrale troost: de progressieve agenda die hij beloofde aan het begin van zijn tweede termijn, vorig jaar, is grotendeels tot stilstand gekomen.

Hij meed deze keer ideologisch beladen onderwerpen, zoals vuurwapenbezit, en probeerde over te komen als de president van het midden. Ook het buitenland noemde hij nauwelijks. Obama concentreerde zich op het binnenlandse thema dat kiezers het meest bezighoudt: de inkomensverdeling.

Het gat tussen arm en rijk in de VS is onder Obama alleen maar toegenomen en is sinds de jaren twintig niet meer zo groot geweest. Het inkomen van de rijkste 1 procent van de Amerikanen steeg in 2012 met 20 procent. De overige 99 procent zag het inkomen met 1 procent toenemen.

Deze kloof bedreigt volgens Obama de Amerikaanse Droom, dat wie hard werkt, de top kan bereiken. Van de economische groei na de recessie van 2008 en 2009 profiteren volgens Obama alleen de rijken. „Het gemiddelde inkomen is nauwelijks toegenomen. De ongelijkheid heeft zich verdiept. De opwaartse mobiliteit is tot staan gebracht. De koude, harde feiten zijn dat zelfs in tijden van herstel te veel Amerikanen harder dan ooit moeten werken om nog rond te komen – laat staan dat ze nog vooruit komen.”

Obama riep het Congres op een Democratisch plan te steunen om het minimumloon te verhogen naar 10,10 dollar. Nu is dat nog 7,25 dollar, al hebben veel staten dit zelf verhoogd. Dit plan is vrijwel kansloos in het Huis van Afgevaardigden, vandaar dat Obama een tweede voorstel deed. Bedrijven die door de overheid worden ingehuurd, moeten hun personeel 10,10 dollar betalen. Voor deze maatregel, die een veel kleiner deel van de bevolking raakt, kan Obama een decreet uitvaardigen; het Congres heeft hij dan dus niet nodig. Obama: „Als je maaltijden kookt voor onze soldaten of hun afwas doet, hoef je niet in armoede te leven.”

Obama kondigde verder een nieuw pensioenfonds aan waar Amerikanen met een baan kunnen sparen. Uit een recent onderzoek blijkt dat Amerikanen nauwelijks sparen voor hun pensioen, en al ver voor die tijd grote schulden hebben. Toch probeerde de president niet te progressief te klinken, en verdedigde hij zijn plannen met een beroep op het gezonde verstand. De Republikeinen pleiten voor belastingverlagingen als recept tegen armoede, en de meeste Republikeinen keurden Obama’s plannen meteen na de toespraak af.

Toch kapselde Obama enkele Republikeinse kopstukken handig in. Zo noemde hij de voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, John Boehner, een geslaagd voorbeeld van de Amerikaanse Droom. Boehners vader was cafébaas in Ohio. Zulke stappen, zei Obama, zijn in het Amerika van nu steeds moeilijker.

Ook Marco Rubio, een conservatieve senator uit Florida, werd geprezen, om complexe, tactische redenen. Obama roemde Rubio’s voorstel voor belastingverlaging van mensen zonder gezin. Dit komt met name omdat Obama hem het komende jaar hard nodig heeft. Obama wil dit jaar met het Congres afspreken dat circa elf miljoen illegalen een verblijfsstatus krijgen. Voor Obama is dit een van de belangrijkste beloftes uit zijn eerste termijn die hij niet is nagekomen. Dit proces van immigratiehervorming is broos, en dreigt keer op keer te mislukken.

Rubio werpt zich op als compromisbereid, en werkt achter de schermen aan een deal. Zonder Rubio wordt het niks, weet Obama. Hij heeft, kortom, de Republikeinen harder nodig dan hij liet merken.