Eerst: wat je moet weten over de situatie in Oekraïne

»Het radicale protest van nu begon als demonstratie vóór Europa.

Op 21 november vorig jaar zag president Viktor Janoekovitsj van Oekraïne onverwacht af van ondertekening van een Europees associatieverdrag.

Dit verdrag zou tot nauwere banden tussen Oekraïne en Europa moeten leiden en de handel moeten vergemakkelijken. Twee maanden eerder onderschreef de regering in Kiev het verdrag nog, maar onder zware druk van Rusland zag het daar uiteindelijk vanaf. Oekraïne, een ex-Sovjetrepubliek, vond financiële steun uit Rusland belangrijker dan Europese integratie.

Een paar dagen na het besluit van de president stond het centrale plein in Kiev vol met demonstranten die wapperden met Europese en Oekraïense vlaggen. Sindsdien is het geen dag meer rustig geweest op het Onafhankelijkheidsplein.

Er zijn drie sleutelmomenten tot nu toe:

– Op 30 november sloeg de de politie in op een paar honderd studenten bij het nationale monument. Velen werden bewusteloos geslagen en gearresteerd;

– Op 16 januari nam het parlement in een chaotische stemming vergaande wetsvoorstellen aan, die het makkelijker maken om protesten van de oppositie te onderdrukken.

– Op 19 januari namen radicalen het protest over. Er is een splitsing opgetreden in het antiregeringsprotest in Kiev: radicalere ‘autonomen’ werpen eigen barricades op, los van het bestaande tentenkamp van antiregeringsbetogers.

»De protesten breiden zich uit over het hele land, hierdoor dreigt Oekraïne te verscheuren.

Het straatprotest in Kiev tegen de president is uitgegroeid tot een soort volksopstand in nagenoeg geheel Oekraïne. De parlementaire oppositie, die tot nu toe vergeefs met de regering onderhandelt over „een vreedzame uitweg uit de crisis”, verliest daarbij haar greep op radicalere groepen die op eigen gezag steeds meer overheidsgebouwen bezetten.

In 19 van de 27 ‘provincies’ zijn nu bestuursgebouwen bezet of er wordt om gestreden tussen demonstranten, oproerpolitie en soms ook gewapende hooligans.

De radicalisering van het geweld dreigt nu ook de oppositie te verscheuren.

»Het land Oekraïne is vrij jong, het bestaat nog geen vijfentwintig jaar.

Oekraïne riep in 1991, toen de Sovjet-Unie uiteenviel, de onafhankelijkheid uit. De Sovjet-Unie was een communistische staat, bestaande uit Rusland en viertien republieken, die nu allemaal zelfstandige landen zijn.

De bevolking van Oekraïne is van oudsher verdeeld in een meer Russisch en een meer westers georiënteerd deel. Een grote minderheid in het land heeft de Russische nationaliteit of gebruikt Russisch als eerste taal – vooral in het oosten van het land. Het westen en het midden van het land kijken meer naar Europa.

Voor de presidentsverkiezingen van 2004 schoof toenmalig president Koetsjma zijn premier Janoekovitsj naar voren. Hij ‘won’ door opzichtige stembusfraude. Daarop volgde de Oranje Revolutie. Na protesten onder leiding van presidentskandidaat Joesjtsjenko, die kort voor de verkiezingen werd vergiftigd, en Joelia Timosjenko volgde een nieuwe stembusgang, die Joesjtsjenko won. Maar de leiders van de revolutie kregen grote ruzie en konden een diepe economische crisis niet voorkomen.

»Het huidige protest verschilt erg van de Oranje Revolutie van tien jaar geleden.

Tijdens de Oranje Revolutie in 2004 werd geprotesteerd tegen vervalste verkiezingen. Nu wordt er geprotesteerd tegen de president, die min of meer legitiem is gekozen.

Het tweede verschil is dat de oppositie destijds wist wat ze wilde: dat Joesjtsjenko, die eigenlijk de verkiezingen had gewonnen, alsnog president zou worden. Nu weet de oppositie niet wat ze wil: aanvankelijk was de eis alleen dat de regering het Europese verdrag alsnog moest ondertekenen. Maar doordat inmiddels radicale groepen zich bij het protest hebben aangesloten, heeft de parlementaire oppositie geen grip meer op de situatie. Daardoor kunnen ze niets minder eisen dan het vertrek van de president. Dat is de zwaarste eis mogelijk. Daardoor is er amper dialoog tussen de regering en de parlementaire oppositie.

Derde verschil: de mate van geweld is onvergelijkbaar. De Oranje Revolutie verliep betrekkelijk rustig. Dat is nu absoluut niet zo. Er wordt geweld gepleegd door zowel de oproerpolitie als de geradicaliseerde buitenparlementaire oppositie.

»Gisteren zijn de premier en het voltallige kabinet van Oekraïne afgetreden.

Premier Mykola Azarov is afgetreden om, zo zegt hij, te voorkomen dat Oekraïne uit elkaar valt.

Hoewel een premier in het Oekraïense presidentiële bestel meer een ambtelijke uitvoerder is dan een autonome politicus, is het vertrek van Azarov belangrijk. Ook alle andere bewindslieden hebben hun aftreden aangekondigd.

De positie van Janoekovitsj is de afgelopen maanden dusdanig verzwakt dat hij een nieuwe ministersploeg niet naar eigen inzicht kan samenstellen.

Het aftreden van Azarov komt niet onverwacht. Zaterdagavond had Janoekovitsj het premierschap al aangeboden aan fractieleider Jatsenjoek van de grootste oppositiepartij. Die wees de functie maandagavond, bij de laatste crisisonderhandelingen tussen regering en oppositie, af. Ook bokser Klitsjko, die aanzien geniet bij de radicale jeugd die zich voorbereidt op gevechten met de politie, wees een vicepremierschap af.

En, niet onbelangrijk: het parlement stemde gisteren in met het schrappen van de antiprotestwet.