Ah joh, help me even gratis

illustratie martien ter veen

Verleidelijk. Op een feestje kom je erachter dat je gesprekspartner fysiotherapeut is. En laat je nou nét zo’n last van je pols hebben. Je wilt er al een paar weken mee naar de dokter, maar dat komt er niet van. Maar nu, als hij er toch staat? Kan hij niet éventjes kijken of het ernstig is?

Fout. Niet doen.

Wie in loondienst zit, heeft net acht uur werktijd erop zitten. Wie niet in loondienst zit, maak je het ongewild moeilijk: door gratis advies weg te geven, ontneem je hun business. Wil je het fatsoenlijk doen, vraag dan een visitekaartje en kom als betalende klant terug.

Onderzoek is er niet naar gedaan, maar elke zzp’er herkent de situatie, zegt Johan Marrink, bestuurslid van ZZP Nederland: „De grootste fout van zzp’ers is dat ze te enthousiast hun kennis gratis weg geven.” Vooral als je geen fysiek product, maar een dienst of advies levert is het een grijs gebied: want hoeveel moeite kost het om eventjes snel antwoord te geven op de vraag? Botweg je hulp weigeren voelt oncomfortabel. Maar moet je voor elk ver familielid of kennis een ‘zacht prijsje’ maken? Vijf tips.

1. Werk alleen bij hoge uitzondering gratis

En die uitzonderingen zijn er niet zoveel. Goed: je ouders. En wellicht je beste vriend, of een bedrijf dat om een proefopdracht vraagt. Maar daarna? Gewoon betalen. Soulzangeres Chy- Kyria Mezas (27) uit Zaandam zingt alleen gratis voor haar zus. „Soms word ik al een paar maanden van tevoren door vrienden gebeld of ik op hun feestje kan komen zingen.” Gratis welteverstaan, want geld hebben ze helaas niet. „Ga er maar voor sparen, denk ik dan.”

Voedingsdeskundige Nienke Tode (31) werd onlangs door een moeder op het schoolplein aangeschoten. „Haar kind was jarig en moest iets trakteren, maar een klasgenoot had veel allergieën. Wat kon ze nou het beste uitdelen? Dan leg ik uit dat ik met advies mijn geld verdien, en dat ze best langs mocht komen voor een consult.” Nooit meer iets van gehoord.

Op zich vindt Tode niets mis met kennis delen. „Ik heb een goed gelezen blog. Maar ook daar proberen mensen in de reacties specifiek advies te krijgen. Ik stuur dan een bericht dat ze voor 25 euro een mail kunnen krijgen waarin ik hun vraag beantwoord. Zo’n driekwart haakt dan af, maar de rest heb ik als klant.”

2. Kom niet met smoesjes over ‘onkostenvergoeding’ of ‘geen tijd’

Eigenlijk is dat een verkapte manier om te zeggen dat je betaald wilt worden. Zoals voor zangeres Mezas: „Om van vrijwillige verzoekjes af te komen, gebruik ik vaak als excuus dat ik onkostenvergoeding wil. Meestal haken ze dan al af, omdat ze zelfs dat niet willen betalen. En ik denk dat ze dan ook al wel snappen dat ik er gewoon geld voor wil hebben.”

Beter is gewoon vertellen waarom ze moeten betalen. Bij elke ‘ja’ op een gratis verzoek, zeg je ‘nee’ tegen een betalende opdracht op hetzelfde tijdstip. Het is niet een kwestie van het er eventjes bijdoen, het is opvulling van kostbare uren. Mezas: „Vaak denken mensen dat ik in het weekend wel zin en tijd heb om te zingen op een feestje. Dan denk ik: weekend? Dat is voor mij topdrukte.” Wees dus duidelijk. Tekstschrijver Rianne Klazinga (29): „Ik vraag gelijk aan het begin van een gesprek of er budget voor mij is. Zo niet, dan weiger ik. Anders heb je eerst een half uur gepraat, geef je allerlei tips, en hoor je aan het eind van het gesprek dat er geen geld is.”

3. Leg uit waarom je geld vraagt

Maar je houdt toch zo van zingen? Je vindt taarten bakken toch ook leuk? Zeker in creatieve beroepen hebben mensen vaak niet door dat ‘leuk’ werk, niet betekent dat je het ook gratis doet. Of het wilt doen. Als je écht dolgraag die dienst had willen verlenen, had je het immers wel aangeboden. Mezas: „Voor de verjaardag van mijn tante werd ik door acht familieleden gevraagd of ik niet wat wilde zingen. Er speelde een bandje, ze dachten dat ik dan wel zou willen.” Maar dat doet ze niet. „Dan gaat het van: jij zingt toch zo mooi en het is voor je tante. Ik zeg dan telkens lachend nee.” Nu laat ze zien wat haar kosten normaal gesproken zouden zijn. „Als ze me inhuren, zouden ze al minimaal 200 euro kwijt zijn. Ik moet repeteren, liedjes oefenen, repetitieruimte voor mij en mijn band reserveren... dat kan gewoon niet voor minder. En dan verdien ik er nog niets aan. Pas als je het zo uitlegt, snappen mensen het.”

4. Bedenk een creatieve oplossing voor vrienden

Voedingsdeskundige Tode werkt voor een select clubje vrienden gratis. „Karmapunten verzamelen.” Voor vrienden die iets verder weg staan, heeft ze een verlanglijstje op haar site. Daar staat bijvoorbeeld een pannenset, iPad en interieuradvies op. Ook geeft ze korting op haar consulten. Tode heeft geleerd dat altijd goed duidelijk te maken. „Dus schrijf ik gewoon een factuur met de echte prijs, die streep ik vervolgens door, en zet er een nieuwe prijs met de korting op.” Ook als ze uit aardigheid de verzendkosten niet meerekent, zet ze dat er op: „Anders realiseren ze zich niet dat je aardig voor ze bent, ze weten dan niet welke moeite en tijd je in ze hebt gestoken.”

5. En moet je eigenlijk wel willen werken voor vrienden?

Een opdracht via een kennis of vriend komt vaak omdat het ‘handig’ is, of ‘vertrouwd’. Maar zouden ze je ook hebben uitgekozen als jij niet toevallig een bekende was? Waarschijnlijk niet. Wellicht verschilt je huisstijl enorm van wat ze willen, of hebben ze zich helemaal niet verdiept in wat je kunt en zijn daarom de verwachtingen anders. De verhoudingen veranderen wanneer je een werkrelatie aangaat met een bevriend iemand. Plots is het niet meer je neef, maar je opdrachtgever. Tekstschrijver Klazinga had een slechte ervaring: „Onlangs vroeg het broertje van een goede vriendin of ik voor het bedrijf van zijn vrouw brochureteksten wilde schrijven. ‘Eventueel’ wilden ze me er wel voor betalen. Omdat ik weet dat ze nog niet een bijster goede omzet draaiden heb ik een prijs genoemd die niet reëel was voor mezelf. Een soort fooi. Eigenlijk vonden ze dat te duur, maar ja, het moest maar. Ik heb van tevoren ook duidelijk laten weten dat het onderwerp waarover ik moest schrijven absoluut niet mijn kennisgebied was, en ik dus alle input van hen moest krijgen. Ik vond het zelf redelijk goed gelukt, maar heb vervolgens enorm veel gezeur over me heen gekregen, met drie correctierondes. Toen ik ermee stopte, werd me verweten dat ik niet professioneel was. Zwaar ongemakkelijk, sindsdien doe ik nooit meer vriendendiensten.”