Protesteren of provoceren?

Demonstranten beschermen zichzelf tegen waterkanonnen, dit weekend in Kiev. Gisteren bezetten ze twee ministeries. FOTO AP/Efrem Lukatsky

In gesloten falanx marcheren groepjes jongens over de centrale Chresjtsjatik Boulevard in Kiev. Ze hebben bivakmutsen op. Ze dragen helmen, knuppels, ijzeren staven, schilden, scheenbeschermers en soms kogelvrije vesten. Steeds meer bataljons horen bij een radicale groep die zich Spilna Sprava noemt: ‘Gemene Zaak’. Zij hebben afgelopen etmaal hun slag geslagen. Na eerst het ministerie van Landbouw te hebben overgenomen, bezetten activisten van Spilna Sprava gisteren ook het ministerie van Justitie.

Voor minister Jelena Loekasj van Justitie was die bezetting aanleiding het woord ‘noodtoestand’ in de mond te nemen. Anderen in het regeringskamp volgden haar. Sindsdien gaat het in Kiev ineens over de vraag of en wanneer de noodtoestand wordt uitgeroepen, zodat er gewapenderhand kan worden opgetreden tegen de Maidan.

Leunend op een knuppel

De jongens van Spilna Sprava zitten daar niet mee. Gedreven door de adrenaline van hun succes geven ze maandagmiddag in de vergaderzaal van het ministerie van Landbouw een persconferentie. Normaal komt daar de minister met zijn ambtenaren bijeen. Nu geeft een woordvoerder die zich Oleksandr noemt er, achteloos leunend op een honkbalknuppel, antwoorden. „Ze jagen op ons, ze doden ons”, bijt Oleksandr een jonge vrouw toe die vraagt wat hij ervan vindt dat ze ‘provocateurs’ worden genoemd. Naast hem staat een kompaan. Met gebalde vuist zegt hij: „De steenarend [oproerpolitie] heeft me op mijn hoofd en mijn rug geslagen. Ik kan de wonden laten zien.”

Provocatie, of een alibi?

Een uurtje eerder heeft ‘veldcommandant’ Stepan Koebiv, een afgevaardigde voor de parlementaire oppositiepartij Vaderland, de bezetting van het ministerie van Justitie het werk van ‘provocateurs’ genoemd, bedoeld om de regering een alibi te geven om de zenuwslopende onderhandelingen met de reguliere oppositie stuk te laten lopen en dan inderdaad de ‘noodtoestand’ af te kondigen. Waarom werd het ministerie bewaakt door slechts twee man? Waarom lieten de bezetters zich niet op andere gedachten brengen toen bokser/parlementariër Vitali Klitsjko ’s nachts een beroep op ze deed het pand te verlaten. Waarom had Loekasj meteen haar reactie klaar?

Dit is een ‘provocatie’, weet Koebiv (52). Net zoals er een geur opstijgt rond de dode man die maandagmorgen ineens levenloos hangend onder de kerstboom op de Maidan werd aangetroffen, terwijl er volgens Koebiv geen sporen van geweld op zijn lichaam waren te bekennen. Ook de gevechten die zijn uitgebroken bij provinciehuizen in Tsjerkasi, Soemi en Depropetrovsk, ruiken naar provocatie.

Dat Koebiv zich zo van Spilna Sprava distantieert, is niet gek. In het politieke taalgebruik hier is elke gebeurtenis die niet bevalt of slecht uitkomt snel een ‘provocatie’. Oleksandr heeft er geen last van. „Een provocateur is iemand die iets uitlokt, zonder er zelf aan deel te nemen. Wij zijn mensen die wel zelf doen wat ze zeggen”, doceert hij. Waarna hij aankondigt dat Spilna Sprava nog meer „organen van de staatsmacht” het vizier heeft: departementen, diensten, rechtbanken. „Wij willen ons volk teruggeven wat is afgenomen.” Of ze genoeg mensen hebben? „Wij zijn een beweging. En een beweging beweegt dynamisch”, zegt Oleksandr. Zijn bivakmuts geeft deze logica een mysterieuze klank.

Smerissen zonder kenteken

Voor alle nadere vragen verwijst hij naar naamgenoot Oleksandr Daniljoek, de grote leider van Spilna Sprava die later gisteravond overigens opdracht zal geven het ministerie van Justitie toch maar te verlaten. Maar Daniljoek zelf is er niet. Hij zendt alleen SOS-berichten via Facebook uit, bijvoorbeeld over ‘smerissen’ in auto’s zonder kentekens bij het vliegveld Borispol.

Het vergroot de geheimzinnigheid. Daniljoek, werkzaam als advocaat van jonge nationalisten, hoorde bij de Oranje Revolutie van 2004 nog in het kamp van de oppositie rond de latere president Viktor Joesjtsjenko. Sinds de escalatie tien dagen geleden hoort Spilna Sprava bij de autonome Automaidan, die wordt gedomineerd door radicaal rechts en anarchisten, en niet meer bij de parlementaire Euromaidan.