‘Je kunt slecht beleid niet rechtschrijven’

Speechschrijver Jon Favreau in de Oval Offic e met president Obama in januari 2013.

Al heb je honderden toespraken geschreven, van één speech kreeg Jon Favreau (32) ieder jaar weer nachtmerries. De State of the Union, zegt Favreau, tot voor kort de vaste speechschrijver van president Barack Obama, „is de speech die je niet wilt schrijven. Het is de belangrijkste speech,maar er is nauwelijks eer aan te behalen. Een goede toespraak heeft een thema, dat precies weergeeft wat de president wil. Een State of the Union behandelt ongeveer alles onder de zon.”

Vannacht houdt Obama zijn vijfde State of the Union voor het Congres. In deze jaarlijkse toespraak maakt de president zijn plannen voor het komende jaar bekend, en kijkt hij terug op het vorige jaar. Het is voor het eerst dat Obama het zonder speechschrijver Favreau moet doen. Favreau, Favs voor Obama, verliet vorig jaar het Witte Huis. Hij schrijft nu aan een tv-serie over jonge medewerkers van het Witte Huis. „The West Wing is veel te idealistisch. House of Cards is te cynisch. Ik wil laten zien hoe het er echt aan toegaat. Soms is het smerig, soms is het prachtig.”

Favreau bewaakte Obama’s centrale boodschap. De president vertrouwde hem blind. „Het is bevredigend voor hem te werken, omdat hij zo’n goede spreker is. Aan de andere kant wikt en weegt hij elk woord. Van iedere speech stuurde hij de concepten steeds weer terug, tot het eindelijk goed was. Een State of the Union had ik meestal ongeveer een week van tevoren klaar, waarna hij tot het laatste moment begon te verbeteren.”

Tweede dip

Obama moet dit jaar met een heel goede speech komen. Zijn populariteit beleeft na rampjaar 2013 een tweede grote dip. Nog maar 42 procent van de kiezers steunt zijn beleid, 51 procent keurt het af. Zijn tweede termijn is nooit goed van de grond gekomen. Beloofde hervormingen, als een immigratiewet die miljoenen Mexicanen moet naturaliseren, zijn niet uitgevoerd. De invoering van zorgstelsel Obamacare verloopt chaotisch. Republikeinen dwarsbomen zijn agenda, is zijn verweer. Maar het Witte Huis oogt zelf inspiratieloos.

Dan komt het aan op een briljante speech. Jon Favreau, die sinds 2005 voor Obama werkte, kent het kunstje. Eind 2011 zat Obama in dezelfde situatie: lage peilingen, geen puf. Favreau schreef een tekst voor een optreden in Kansas. Obama stelde zich op als president voor de gewone man, sprak over het „erop-of-eronder-moment voor de middenklasse”, en verbond zich met het gedachtegoed van Teddy Roosevelt, de populistische president die regeerde tussen 1901 en 1909.

Het geldt als Obama’s belangrijkste, en misschien wel beste speech uit zijn carrière. Zijn herverkiezing, een jaar later, bouwde hij rond de thema’s die Favreau in Kansas had geschetst. „Het was een cruciaal moment voor Obama. Hij wilde terug naar het Kansas van zijn grootouders, en spreken over de basis: wat Amerika voor hem betekent, wie hem inspireert, welke kant de economie opgaat. Hij zat er bovenop toen ik aan het schrijven was.”

Kan de State of the Union vannacht weer voor zo’n ommekeer zorgen?

„Het is het enige moment dat een president enorme kijkcijfers haalt. Je beheerst even helemaal het nieuws. Toch wordt de State of the Union meestal overschat. Presidenten halen even betere cijfers, maar dat effect ebt snel weg. Het ligt aan de aard van de toespraak. Noem mij één gedenkwaardige State of the Union.”

Ook niet van Obama?

„Momenten kunnen mooi, of emotioneel zijn. Vorig jaar sprak hij over de aanpak van vuurwapenbezit, waarbij hij verwees naar [het neergeschoten ex-Congreslid) Gabrielle Giffords, die in de zaal zat. Dat was een moment dat oprecht ontroerde.”

Bij de voorbereiding keek u soms naar speeches van zijn voorgangers. Wie sprongen er volgens u uit?

„Het is heel moeilijk een beleidsagenda te ontvouwen en het hart van de tv-kijker te raken. Ik keek met bewondering naar de State of the Union van George W. Bush in 2002. Het was vlak na 9/11, Amerika was in verwarring, en Bush wist daadkrachtig over te komen: ‘We zullen deze oorlog winnen, het vaderland beschermen, de economie herstellen’. Een knappe speech.”

Wat was de moeilijkste speech die u heeft moeten schrijven?

„Zonder twijfel de acceptatiespeech van de Nobelprijs voor de Vrede [voor Obama in 2009]. Hij was ambivalent over de prijs, wilde dat laten doorklinken. Hij zei: ‘het moet geen pacifistisch verhaal worden. Ik voer het grootste leger van de wereld aan, en oorlog is soms noodzakelijk.’ Het moest dus een verkenning worden over het thema oorlog en vrede. Hij vroeg me antwoorden te zoeken bij filosofen. Ik heb er drie maanden aan gewerkt.”

De speeches voor de campagne van 2008 waren idealistisch en barok. ‘Ze zeiden dat deze dag nooit zou aanbreken’, zei Obama na zijn winst in Iowa. In 2012 werd hij een gewone campaigner. Waarom veranderde u van toon?

„De boodschap van 2008 was: there’s a new guy. Ik wilde benadrukken dat hij stond voor verandering: een nieuw perspectief voor Amerika. Na vier jaar kun je daar niet meer mee aankomen. We bouwden z’n boodschap rond het beleid dat hij moest verdedigen en de Republikeinse visie. Klinkt minder ambitieus, toekomstgericht.”

Welke boodschap moet centraal staan in Obama’s tweede termijn?

„Hij moet zich laten zien als president die de middenklasse begrijpt. De crisis van 2008 is grotendeels achter de rug, en hét grote thema aan de keukentafel is nu: waarom is de ongelijkheid tussen arm en rijk zo groot? Zijn we nog een land van gelijke kansen, of dreigt de Amerikaanse droom voorbij te gaan? Het zijn eigenlijk de vragen van zijn Kansas-speech. Ik verwacht dat Obama hier veel over zal zeggen, en ik hoop dat dit het thema van zijn tweede termijn wordt.”

Heeft u daar nog invloed op?

„Ik adviseer hem informeel. En mijn goede vriend Cody Keenan is nu zijn belangrijkste schrijver. Hem spreek ik regelmatig, zeker bij de voorbereiding op de State of the Union.”

U stond in de top 100 van invloedrijkste personen in Time. Terecht of wordt uw vak geromantiseerd?

„Je kunt slecht beleid niet rechtschrijven. Kijk naar Obamacare. Je moet geen speech over de zegeningen van het nieuwe stelsel geven als die website niet gemaakt is. Toen dat probleem vorig najaar opspeelde, was ik blij dat ik niet meer in het Witte Huis zat. Vaak heeft een toespraak geen enkel effect. Mijn eerste toespraak schreef ik in 2004 voor John Kerry, het ging over windenergie. Het is maar goed dat er bijna niemand kwam opdagen. David Axelrod [Obama’s naaste adviseur] zei eens: een goede speech is een röntgenfoto van de ziel. Soms heb je dat te pakken, heb je het mysterie van Obama even ontrafeld.”