De belangrijkste en afschuwelijkste speech (als je ’m moet schrijven)

Al heb je honderden toespraken geschreven, van één speech kreeg Jon Favreau ieder jaar weer nachtmerries.

Jon Favreau (32 jaar) was tot voor kort de vaste speechschrijver van president Barack Obama.

De State of the Union, zegt hij, „is de speech die je niet wil schrijven. Het is de belangrijkste speech van een president, en tegelijk valt er nauwelijks eer aan te behalen. Een goede toespraak heeft een thema, dat precies weergeeft wat de president wil. Een State of the Union behandelt ongeveer alles onder de zon. Een paragraafje over dit, een zinnetje over dat en weer verder.”

Komende nacht houdt Obama zijn vijfde State of the Union voor het Amerikaanse Congres. In deze jaarlijkse toespraak maakt de president zijn plannen voor het komende jaar bekend, en kijkt hij terug op het afgelopen jaar.

Het is voor het eerst dat Obama het zonder zijn vaste speechschrijver Jon Favreau moet doen. Favreau, ‘Favs’ voor Obama, verliet vorig jaar het Witte Huis. Hij schrijft nu aan een televisieserie over jonge medewerkers van het Witte Huis, zoals hijzelf. „The West Wing is veel te idealistisch. House of Cards is te cynisch. Ik wil laten zien hoe het er echt aan toegaat in Washington. Soms is het smerig, soms is het prachtig.”

Favreau bewaakte de afgelopen jaren voor de centrale boodschap van Barack Obama. De president vertrouwde zijn jonge medewerker blind. Favreau: „Het is bevredigend voor Obama te werken, omdat hij zo’n goede spreker is. Aan de andere kant is hij een kritische schrijver, die elk woord wikt en weegt. Van iedere speech stuurde hij de concepten steeds weer terug, tot het eindelijk goed was. Een State of the Union had ik meestal ongeveer een week van tevoren klaar, waarna hij tot het laatste moment begon te verbeteren.”

Speech na moeizaam jaar

Obama moet dit jaar met een bijzonder goede speech komen. De populariteit van Obama beleeft na het politieke rampjaar 2013 een grote dip. Nog maar 42 procent van de kiezers steunt het beleid van de president, 51 procent keurt het af. Obama’s tweede termijn is nooit goed van de grond gekomen. Beloofde hervormingen, bijvoorbeeld een langverwachte immigratiewet die miljoenen Mexicanen moet naturaliseren, zijn niet tot stand gekomen. De invoering van Obamacare, een nieuw zorgstelsel, verloopt chaotisch. Republikeinen in het Congres dwarsbomen zijn agenda, is Obama’s verweer. Maar het Witte Huis zelf oogt inspiratieloos.

Op dit soort momenten komt het aan op een briljante speech. Jon Favreau, die sinds 2005 voor Obama werkte, kent het kunstje. Eind 2011 zat Obama in dezelfde situatie: lage peilingen, geen puf. Favreau schreef een tekst voor een optreden in Osawatomie, Kansas. Obama stelde zich op als president voor de gewone man, sprak over het „erop-of-eronder-moment voor de middenklasse”, en verbond zichzelf met het gedachtegoed van Teddy Roosevelt, de populistische president die regeerde tussen 1901 en 1909.

Het geldt als Obama’s belangrijkste, en misschien wel beste speech uit zijn carrière. Zijn herverkiezing, een jaar later, bouwde hij rond de thema’s die Favreau in Kansas had geschetst. „Het was een cruciaal moment voor Obama. Hij wilde terug naar Kansas, waar zijn grootouders vandaan kwamen, en spreken over de basis: wat Amerika voor hem betekent, wie hem inspireert, en welke kant de economie opgaat. Hij zat er bovenop toen ik aan het schrijven was.”

Kan de State of the Union vandaag opnieuw voor zo’n ommekeer zorgen?

Jon Favreau: „Het is het enige moment dat een president enorme kijkcijfers haalt, vergelijkbaar met grote sportevenementen als de Super Bowl. Je beheerst even helemaal het nieuws. Toch wordt de State of the Union meestal overschat. Presidenten halen even betere cijfers, maar dat effect ebt snel weg. Het ligt, denk ik, aan de aard van de toespraak. Ik vind het moeilijk om een gedenkwaardige State of the Union te noemen.”

Ook niet van Obama?

„Momenten kunnen wel mooi of emotioneel zijn. Vorig jaar sprak hij over de aanpak van vuurwapenbezit, waarbij hij verwees naar het neergeschoten ex-Congreslid Gabrielle Giffords, die in de zaal zat. Dat was een moment dat oprecht ontroerde.”

Bij de voorbereiding keek u soms naar speeches van Obama’s voorgangers. Wie sprongen er volgens u uit?

„Ik keek met bewondering naar de State of the Union van George W. Bush in 2002. Het was vlak na 11 september, Amerika was in verwarring, en Bush wist daadkrachtig over te komen: ‘We zullen deze oorlog winnen, we zullen het vaderland beschermen, we zullen de economie herstellen.’ Ik vind dat een knappe speech.”

Wat was de moeilijkste speech die u heeft moeten schrijven?

„Zonder twijfel was dat de acceptatiespeech van de Nobelprijs voor de Vrede, in 2009. Hij was ambivalent over de prijs, en wilde dat gevoel laten doorklinken in zijn tekst. Hij zei: ‘het moet geen pacifistisch verhaal worden. Ik voer het grootste leger van de wereld aan, en oorlog is soms noodzakelijk.’ Het moest dus een theoretische verkenning worden over het thema oorlog en vrede. Hij vroeg me de antwoorden te zoeken bij filosofen. Ik heb er drie maanden aan gewerkt, pas de allerlaatste versie vond hij goed.”

De speeches die u schreef voor de campagne van 2008 waren idealistisch en barok. ‘Ze zeiden dat deze dag nooit zou aanbreken’, zei Obama na zijn winst in Iowa. Tijdens de verkiezingen van 2012 ontbrak dat perspectief. Waarom veranderde u van toon?

„De boodschap van 2008 was: there’s a new guy. Ik wilde onderstrepen dat Obama stond voor verandering, voor een nieuw perspectief voor Amerika. Na vier jaar in het Witte Huis kun je daar niet meer mee aankomen. Hij moet zijn beleid verdedigen. We bouwden zijn boodschap rondom dat beleid en de visie van de Republikeinen. Dat klinkt minder ambitieus, of toekomstgericht.”

Welke boodschap moet centraal staan in Obama’s tweede termijn?

„Ik vind dat hij zich moet laten zien als president die de zorgen van de middenklasse begrijpt. Het grote thema aan de keukentafel is nu: waarom is de ongelijkheid tussen arm en rijk zo groot? Zijn we nog een land van gelijke kansen voor iedereen, of dreigt de Amerikaanse droom voorbij te gaan? Ik verwacht dat Obama hier vandaag veel over zal zeggen, en ik hoop dat dit het thema van zijn tweede termijn wordt.”

Heeft u daar nog invloed op?

„Ik adviseer hem nog altijd informeel. En mijn goede vriend Cody Keenan is nu zijn belangrijkste schrijver. Hem spreek ik regelmatig, zeker bij de voorbereiding op de State of the Union.”

U werd gezien als een van de machtigste mannen van het Witte Huis. U zat eens in de top-100 van invloedrijkste personen in Time Magazine. Is dat terecht of wordt uw vak geromantiseerd?

„Je kunt slecht beleid niet rechtschrijven. Kijk naar de problemen met Obamacare. Je moet geen speech over de zegeningen van het nieuwe stelsel gaan geven als die website niet gemaakt is. Toen dat probleem vorig najaar opspeelde, was ik blij dat ik niet meer in het Witte Huis zat. Vaak heeft een toespraak geen enkel effect. Mijn eerste toespraak schreef ik in 2004 voor John Kerry, het ging over windenergie. Het is maar goed dat er bijna niemand kwam opdagen bij de lezing, ergens in Iowa.”

De State of the Union is vannacht om 03.00 uur Nederlandse tijd

Jon Favreau geeft op dinsdag 18 maart een gastcollege in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. Info op www.denkproducties.nl