Hondentumor hopt al duizenden jaren van hond naar hond

Een hond met een CTVT-tumor. Foto Anna Czupryna

Bij honden komt een besmettelijke kanker voor die waarschijnlijk duizenden jaren geleden is ontstaan. in een noordelijk hondenras. Brits onderzoek uit Science (24 januari) toont aan dat het DNA van de tumor het meest overeenkomt met dat van de Siberische huskie en de Alaska-malamute.

De kanker is ooit ontstaan uit een ontaarde lichaamscel van een hond. Deze tumor weet sindsdien te overleven door zich van hond naar hond te verplaatsen. Deze vorm van kanker is dus niet te vergelijken met bijvoorbeeld baarmoederhalskanker bij de mens, die wordt veroorzaakt door een overdraagbaar virus.

Alle hondenrassen zijn vatbaar voor deze vorm van kanker, die CTVT (canine transmissible venereal tumor) wordt genoemd. Tumoren groeien hoofdzakelijk op de geslachtsorganen en worden meestal via geslachtsgemeenschap overgedragen. Maar besmetting is ook mogelijk via likken aan of besnuffelen van geslachtsorganen waar een tumor op groeit. De kanker is niet dodelijk.

Behalve CTVT is er maar één andere besmettelijke kanker bekend. Bij de Tasmaanse duivel, een buidelroofdier uit Tasmanië, komt een gezichtstumor (DFTD geheten) voor die hoogstwaarschijnlijk via bijten wordt overgedragen. Deze kanker is wel dodelijk. Na besmetting sterft een Tasmaanse duivel binnen twee tot vijf maanden. Door de ziekte dreigt de diersoort nu zelfs uit te sterven.

In het Britse onderzoek werden twee tumoren onderzocht, afkomstig van een Australische en Braziliaanse hond. Vergeleken met normale lichaamscellen blijkt het tumor-DNA miljoenen mutaties te bevatten. Stukken chromosomen zijn ooit massaal verwisseld. Opvallend is dat het DNA van de cellen in een groeiende CTVT-tumor nu niet meer muteert. Bij menselijke tumoren is dat wel het geval. Dankzij aanhoudende mutaties worden tumorcellen meestal ongevoelig voor klassieke chemotherapie.

De Britten vergeleken het DNA van de twee tumoren ook met dat van 86 hondenrassen. Daaruit leiden ze af dat tumor is ontstaan bij een hond met een donkerbruine of zwarte vacht. Of het een vrouwtje of mannetje is geweest, konden ze niet achterhalen. De cellen bezitten maar één X-chromosoom.

De twee hondentumoren bevatten kenmerken van moderne honden, maar ook van wolven. Daaruit leiden de Britten af dat de kanker duizenden jaren geleden moet zijn ontstaan, in de periode dat honden werden gedomesticeerd. Om de ontstaansdatum van de kanker nauwkeuriger vast te stellen vergeleken ze het DNA van de twee hondentumoren met dat van een menselijke kwaadaardige hersentumor met een vergelijkbaar aantal DNA-mutaties. Van deze menselijke tumor is de mutatiesnelheid bekend. Zo komen ze op een leeftijd van circa 11.000 jaar. Wel schrijven ze dat er grote onzekerheid zit in deze vergelijking. Het is namelijk geenszins duidelijk of het DNA in de hondentumor met dezelfde snelheid is gemuteerd.

Eerder onderzoek aan CTVT heeft aangetoond dat binnen 10 tot 20 dagen na besmetting een tumor voelbaar wordt. Daarna volgt een snelle groeifase die enkele weken duurt, gevolgd door een fase van circa drie weken waarin de tumor traag groeit. Bij besmette honden in het laboratorium neemt de tumor vervolgens in grootte af en uiteindelijk verdwijnt hij helemaal. In de natuur is deze laatste fase tot op heden nog niet aangetoond – een verdwenen tumor laat zich moeilijk opsporen.

Eerste auteur van het CTVT-onderzoek is Elizabeth Murchison, van de universiteit van Cambridge. Ze groeide op in Tasmanië en zet zich in voor het behoud van de Tasmaanse duivel.