Wat heeft Tahrir opgeleverd?

Een Egyptische brandweerman staat in een krater die werd veroorzaakt bij een zelfmoordaanslag in Kairo. foto AP

‘Het Tahrirplein heeft Egypte veranderd. We hebben onze vrijheid terug. En we hebben gedroomd dat op een dag heel Egypte het Tahrirplein zal zijn.”

De woorden zijn van Ahmed Hassan, een van de hoofdpersonages in de documentaire The Square van Jehane Noujaim, een Egyptisch-Amerikaanse filmmaakster.

De documentaire is genomineerd voor een Oscar: de eerste keer ooit voor een Egyptische film. Maar in Egypte is hij officieel nog niet vertoond. De makers zeggen dat zij geen vergunning hebben gekregen. De censor zegt dat er nooit een aanvraag is ingediend en dat de makers enkel de publiciteit opzoeken.

Hoe het ook zij: vlak voor de derde verjaardag van de Egyptische revolutie, vandaag, is The Square de talk-of-the-town in Kairo. Her en der worden privévertoningen georganiseerd terwijl illegale kopieën gretig worden bekeken op YouTube. Dat is begrijpelijk. De film illustreert uitstekend hoe intens verdeeld Egypte is geraakt sinds die hoopvolle dag op 25 januari 2011, toen de massale protesten tegen de toenmalige president Hosni Mubarak begonnen. Die verdeeldheid werd gisteren nog eens onderstreept door een drietal aanslagen in Kairo.

Miral Brinji, 29, heeft de film gezien. „Het begin is heel authentiek”, zegt zij. „Hij geeft heel goed weer waarom wij toen allemaal op straat zijn gekomen. Pas later is het besef gekomen dat wij te idealistisch zijn geweest.”

Veel van haar vrienden vinden Brinji een verraadster. Want zij is nu een fervent sympathisant van legerleider Al-Sisi, die op 3 juli vorig jaar de verkozen president Mohammed Morsi afzette. „Sisi is mijn held, ja”, zegt zij.

Wat haar stoort in The Square is de manier waarop het leger wordt voorgesteld als de grote boosdoener. „Dat is ook het probleem met veel westerse media. Jullie zien het leger als de bron van alle kwaad. Maar de Egyptenaren zien het leger niet zo. Het leger is de belangrijkste instelling van het land; het verdient een plaats in het politieke leven.”

De wil van het volk

The Square komt op een moment dat Egypte de klok lijkt te hebben teruggedraaid. Sinds de afzetting van Morsi, gedragen door een volksprotest dat nog groter was dan dat tegen Mubarak, zijn vele aspecten van de dictatuur terug. Niet alleen aanhangers van de Moslimbroederschap, ook activisten van het Tahrirplein zijn gevangen gezet.

Yussuf Salhen, 21, heeft The Square nog niet gezien. Geen tijd. Salhen is woordvoerder van Studenten tegen de Coup. Salhen deed als 18-jarige enthousiast mee aan de opstand tegen Mubarak. Ook hij heeft vrienden verloren nu hij de kant heeft gekozen van degenen die Morsi terug willen als president.

Salhen bleef thuis op 30 juni, toen miljoenen Egyptenaren de straat opgingen tegen Morsi. Toen die op 3 juli werd afgezet voegde hij zich bij de zitactie van de Morsi-aanhangers bij de Raba’a al-Adawiya-moskee.

„Men zegt nu dat het leger de wil van het volk heeft uitgevoerd. Het klopt dat er heel veel mensen op straat waren op 30 juni. Maar wij waren ook met heel veel. Er is een manier om uit te maken wie het talrijkst is: dat heet verkiezingen.”

Die gespletenheid zit voor een deel ook in The Square, die de vriendschap volgt tussen Ahmed Hassan, de seculiere activist, en Magdy Ashour, een Moslimbroeder. Ze werden vrienden op het Tahrirplein toen die twee groepen nog samen streden tegen Mubarak.

The Square was eigenlijk al af toen vorige zomer het protest tegen Morsi uitmondde in diens afzetting. Een nieuwe versie laat zien hoe Ashour zich aansluit bij het pro-Morsi-protest. Het Tahrirplein is dan ingenomen door Egyptenaren die met portretten van Al-Sisi zwaaien. Ook Hassan is blij met het vertrek van Morsi, al heeft hij reserves over het leger. Er is een scène waarin Hassan met Magdy belt en belooft zich bij hem te voegen. „De gewone mensen betalen de prijs”, zegt hij tegen de camera.

Intiem portret

De film eindigt met de melding dat Magdy op 14 augustus „met geweld werd verwijderd van de pro-Morsi-zitactie, waar honderden worden gedood door de veiligheidsdiensten”. Er zijn geen beelden van de ontruiming.

Dat heeft Noujaim de kritiek opgeleverd dat zij al te licht heen stapt over de mensenrechtenschendingen sinds de afzetting van Morsi en een te rooskleurig beeld geeft van de seculiere activisten. Noujaim verdedigt zich door te zeggen dat haar film een intiem portret is van een groepje activisten. De politieke aspecten kunnen het beste worden overgelaten aan de journalistiek, zegt zij. Die dubbelzinnigheid toont goed de positie waarin veel Egyptische activisten zich bevinden.

Miral Brinji heeft geen spijt van haar rol in 2011. „Maar je moet je wel afvragen: wat heeft het opgeleverd voor de mensen? Niets dan ellende. Als ik de klok kon terugdraaien zou ik teruggaan naar 2009 en werken aan een geleidelijke in plaats van een bruuske overgang. Hoe lang roepen we nog om de val van het regime? Tot er helemaal geen regime meer is?”