Toezicht op bank vergt deskundige overheid

Over het algemeen wordt aangenomen dat Nederland vier grote banken heeft. Alle vier hebben de laatste jaren hun glans verloren. Drie zijn overeind gehouden met publieke miljarden. Twee zijn staatseigendom. En dan hebben we het nog niet over de DSB bank. Of over Icesave. De Nederlandsche Bank hield al die jaren toezicht op het bankwezen. Onder toezicht – op afstand – van het ministerie van Financiën.

Het rapport over de bijna-ondergang van SNS Reaal biedt een helder beeld van de werkwijze en aanpak van beide overheidsinstellingen. Na te hebben vastgesteld dat de toenmalige leiding van SNS incompetent en hardnekkig ziende blind was. Om de boevenpot van een van die andere gerespecteerde banken, ABN Amro, over te nemen moet je behalve je huiswerk niet hebben gedaan ook weinig oren op de grond hebben gehad, zoals de Britten dat noemen.

Zolang bedrijven hun eigen financiers plezieren of teleurstellen en het grote publiek niet bedriegen, hoeft de overheid niet op het puntje van haar stoel te zitten. Dat verandert als een bedrijf belangrijk is voor het welzijn van de samenleving en zeker als zo’n bedrijf overeind moet worden gehouden met publieke middelen. De steun aan ING mag met rente zijn terugbetaald, bij ABN Amro en SNS Reaal wordt de kans klein geacht dat al het geld terugkomt.

De wijze mannen Rein Jan Hoekstra en Jean Frijns laten in hun SNS-rapport onontkoombaar duidelijk zien dat de twee instanties die namens ons geroepen zijn om de gezondheid en betrouwbaarheid van het financiële stelsel te bewaken daarin zijn tekortgeschoten. De Nederlandsche Bank waarschuwde in het algemeen voor dubieuze onroerendgoedinvesteringen, maar miste de kennis en/of alertheid om die wetenschap toe te passen op de aankoop door SNS Reaal van Property Finance. DNB had trouwens ook verkoper ABN Amro eerder kunnen aansporen die rotte portefeuille door de wasstraat te halen. De cultuur was er niet naar.

De Nederlandsche Bank worstelde steeds met wat wordt genoemd het ‘toezichtdilemma’: als we nu bij SNS Reaal hard ingrijpen dan lokken we een bankrun uit. Door in het overlegmoeras met Financiën als zachte heelmeester op te treden kon DNB dat uiteindelijk niet voorkomen. Het is een reëel probleem. Met de kennis van nu kan men zeggen dat eerder, pinniger toezien de enige oplossing was geweest. Met de kennis van toen was het een tijdbom die niet bij een afdeling kon blijven liggen.

De commissie van twee adviseert De Nederlandsche Bank weer door één persoon, de president, te laten vertegenwoordigen. Sinds de wisseling van de wacht – Klaas Knot verving Nout Wellink midden 2011 – is de president vooral de ECB-man die in eigen land ‘het stelsel’ bewaakt, terwijl Jan Sijbrand als directeur toezicht de politieman is. Na twee jaar afzijdigheid werd minister De Jager daadkrachtig met die splitsing, die de commissie nu ongedaan wil maken. Daar tegenin zeggen sommigen dat toen Wellink nog de opperbaas was, ook van alles is misgelopen. Klopt. Structuur voorkomt geen missers. Het komt neer op de mensen, hun deskundigheid en hun karakter. En de kwaliteit van hun medewerkers.

Dat laatste is wat het meest opvalt in dit eminente onderzoeksrapport, zeker over de rol van Financiën. Onder minister Wouter Bos zijn onvoldoende strikte voorwaarden gesteld toen SNS Reaal in 2008 met 750 miljoen overheidsgeld overeind werd gehouden. Zagen zijn ambtenaren voldoende scherp dat die bank toen al een wankelende aspirant reus was, bezig zich te overeten aan junkfood? Misschien hadden zij het druk met ING, maar als je driekwart miljard uitleent zonder door te vragen en voorwaarden te stellen dan ben je op z’n minst onderbemand. En de minister overbelast? Wat dacht hij, wist hij genoeg voor het bedrag?

Of laat het rapport zien dat met al dat gepraat over een slanke rijksdienst en de als een tol roulerende ‘topmanagementgroep’ ook op het ministerie van Financiën deskundigheid ontbreekt, in dit geval om de markten, ingewikkelde financiële producten en de humbug van zo’n SNS-directie te doorgronden? Heeft Financiën zich net zo beet laten nemen als De Nederlandsche Bank? Ambtenaartjes naast de geldjongens.

Het is een veeg teken dat beide hoog op de apenrots bivakkerende overheidsinstellingen in de beschreven crisissituaties een waaier aan zakenbanken en advocatenkantoren in de arm namen, met bijbehorende pakken en declaratie-usances. Op enig moment waren er zoveel adviesmiljonairs in het ministerie van Financiën samengestroomd dat er in het betreffende zaaltje maar één stoel per adviesfirma beschikbaar was. De overheid overgenomen.

Niet alleen worden de redeneringen van die circuits daarmee sluipenderwijs dominant in de afwegingen die ambtenaren en politieke leiding maken, hun adviezen geven een vals gevoel van zekerheid. Zie ook de omstreden waarderingskwesties bij de ABN Amro-Fortis-overname waar de parlementaire commissie-De Wit haar tanden in zette. Als het fout loopt, zijn de adviseurs ver te zoeken en kunnen de ministers weinig anders meer doen dan de rekening presenteren aan het volk.

Dat volk begrijpt veel. Wat moet dat moet. Maar als de daartoe geroepenen, zoals bij de Scheringabank, de overname van ABN Amro en de uitgerekte redding van SNS Reaal, nalieten tijdig en effectief hun verantwoordelijkheid te nemen, dan begrijpt het volk dat niet.

Politieke moed is van alle tijden. Die redt het niet zonder deskundige ondersteuning. De deskundige overheid is te lang verdacht gemaakt en ontmanteld. Dat illustreert het SNS-verhaal.