Polare is voorlopig ‘too big to fail’

Boekwinkel Polare in Groningen. Het ingrijpen van CB bij Polare lijkt vooral een waarschuwende functie te hebben gehad, vermoeden veel boekhandelaren. Foto Kees van de Veen

Er heerst een ongemakkelijke stilte in de Nederlandse uitgeverswereld. Niemand wil reageren op het bericht van afgelopen maandag dat de boekwinkels van Polare, zoals het voormalige Scheltema in Amsterdam, Donner in Rotterdam of Broese Kemink in Utrecht, weer boeken geleverd krijgen. Een week eerder had distributeur CB de leverantie stilgelegd, omdat Polare zijn rekeningen niet zou betalen. Het was een week waarin uitgevers hun hart vasthielden: zou Polare, waar zij zo’n 8 tot 15 procent van hun omzet vandaan halen, failliet gaan?

Dat zou de hele boekenbranche klauwen met geld kosten. Geld dat er niet is. Er is één distributiebedrijf, CB, dat de boeken van uitgevers opslaat in Culemborg en van daaruit bijna alle boekhandels bevoorraadt. De brancheorganisaties van uitgevers en boekhandelaren zijn de aandeelhouders van CB (voorheen Centraal Boekhuis). Als de distributeur een verlies moet nemen, raakt dat dus indirect alle partijen. Dat is zuur voor de uitgevers, maar nog zuurder voor de zelfstandige boekhandels: zij betalen voor de verliezen van hun concurrent.

Voor de uitgevers zou daar bij komen dat zij een belangrijk afzetkanaal verliezen, in een tijd waarin het hele boekenvak het toch al zwaar heeft. Polare is met twintig grote winkels in de centra van de grote steden de belangrijkste boekhandelketen van Nederland. Een plek waar zowel fanatieke lezers als mensen die op zoek zijn naar een verjaardagscadeau binnenlopen. Kortom, een winkel waar uitgevers de volle breedte van hun assortiment kwijt zouden moeten kunnen, in grote volumes.

Polare is, met andere woorden, too big to fail. Zoals de financiële wereld systeembanken kent die bij een deconfiture het hele stelsel zouden ontwrichten, zo is Polare een systeemboekhandel. De branche zou zulk omvallen nu moeilijk kunnen dragen. De omzetten lopen al jaren terug, boekhandels moeten sluiten en uitgeverijen krimpen in. Er zijn zware verliezen geleden door het faillissement van distributeur Libridis anderhalf jaar geleden, en door het faillissement van boekenclub ECI eerder deze maand raakten de uitgeverijen weer een omzetkanaal kwijt.

Het is eenvoudiger Buckingham Palace binnen te komen dan een uitgever nu iets over Polare te horen zeggen. Een uitzondering op die regel is Wouter van Oorschot van uitgeverij Van Oorschot. „Uitgevers hebben belang bij Polare en zwijgen omdat ze bang zijn om na Libridis voor de tweede keer hun geld kwijt te raken. Ik vind het problematisch dat er aan de onderhandelingstafel nu met ons geld gepokerd wordt, terwijl je zelf niet meespeelt. Hoe de uitkomst ook zij: Het moet mogelijk worden voor afzonderlijke uitgevers om wanneer zij dat willen de levering van boeken aan dubieuze debiteuren te staken. Nu kan dit nog niet, omdat zij afhankelijk zijn van onderhandelingen namens de branche.”

Verschraling

Volgens CB-directeur Hans Willem Cortenraad kan bijvoorbeeld de schrijver Edgar du Perron redding bieden. Zijn Het land van herkomst (1935) is een belangrijke interbellumroman die nog zelden wordt gelezen, maar toch altijd beschikbaar moet blijven, legt hij in een telefoongesprek uit. Juist met dergelijke ‘long tail boeken’ toon je je waarde als boekhandel, vindt hij: „Het is de beschikbaarheid van een breed assortiment die de boekhandel maakt wat hij is. Als alle winkels alleen nog de top-100 verkopen, krijgen we een geweldige verschraling van het vak. Juist dat brede assortiment moet de consument verleiden zich breed te verrijken.”

Het zijn opvallende woorden van de man die begin vorige week besloot om de bevoorrading van Polare stil te leggen. Cortenraad: „Wij wisten zeker dat Polare vorige week woensdag niet aan de betalingsverplichting zou kunnen voldoen. Dan kun je twee dingen doen: je exposure laten oplopen door boeken te blijven leveren, of stoppen met leveren om in een structureel goed gesprek te komen voor nieuwe afspraken.”

Die nieuwe afspraken zijn er, maar niemand wil zeggen hoe die er uit zien. Cortenraad houdt het er op dat hij „er op vertrouwt dat de gemaakte afspraken worden nagekomen.” Ook Polare „ziet de toekomst met vertrouwen tegemoet”, aldus een persverklaring. Polare was niet bereikbaar voor nader commentaar.

Openbare steunbetuigingen van uitgevers blijven uit. Dat is niet vreemd, gezien de brief die zij in december van CB kregen. Daarin deelde CB mee dat zij vanaf 1 februari niet meer deelt in het risico als Polare niet aan zijn verplichtingen voldoet. Voortaan zouden eventuele verliezen volledig voor rekening van de uitgevers komen.

Voor de eventuele betalingsonmacht van andere boekhandels heeft CB een kredietverzekering. De verzekeraar, het Franse Coface, weigert echter om Polare te verzekeren. Dat is al zo sinds de doorstart vanuit de ketens Selexyz en De Slegte, bijna twee jaar geleden, zegt Cortenraad. Blijkbaar heeft de verzekeraar geen vertrouwen in de kredietwaardigheid van Polare.

CB en de uitgevers hebben destijds besloten om het risico dan maar gezamenlijk te dragen. CB wil daar vanaf, omdat het slechts een facilitair bedrijf is, maar is de uitgevers deze week toch iets tegemoetgekomen: dit kwartaal houdt het distributiebedrijf nog eenderde van het risico, in de tien weken erna een kwart. Halverwege het jaar wordt de situatie opnieuw bekeken.

Het bevreemdt boekhandelaren dat Polare juist aan het begin van het jaar een betalingsprobleem zou hebben. Traditioneel gezien zijn mei en juni de zwaardere maanden voor de boekhandels, stelt Caroline Damwijk, directeur van Libris.blz – de andere grote boekhandelketen in Nederland. In die periode moet het vakantiegeld voor medewerkers worden betaald, terwijl de omzet laag is. „Het vierde kwartaal heeft altijd de hoogste omzet, al is dat tegenwoordig iets minder omdat juist in die cadeauperiode de verkopen via internetboekhandels hoog zijn. Maar over het algemeen heeft de fysieke boekwinkel in de twee maanden daarna geen kasstroomprobleem.”

Het ingrijpen van CB bij Polare lijkt dan ook vooral een waarschuwende functie te hebben gehad, vermoeden veel boekhandelaren.

Het antwoord op de dalende omzet bij de boekhandels is volgens uitgevers en boekhandelaren het bieden van diversiteit. En daarmee zijn we terug bij Du Perron. Zowel Cortenraad als Damwijk zien het aanbod bij Polare verschralen.

In vijf van de twintig Polare-vestigingen was donderdag een nieuw exemplaar van Het land van herkomst te krijgen. Het bedrijf is de afgelopen twee jaar steeds voorzichtiger geworden met inkopen, omdat al die boeken moeten worden betaald aan CB (dat de betalingen int voor de uitgevers), terwijl het de vraag is of ze worden verkocht. Dat wreekt zich nu.

„Voor het soort boekhandel dat Polare is, hebben ze te weinig in de winkel liggen”, vindt Folco de Jong, boekverkoper bij De Nieuwe Boekhandel in Amsterdam. „Ze hebben titels niet die je wel mag verwachten. Als klant wil je daar overdonderd worden door de overdaad aan keus. Vroeger kwam je daar voor een bepaalde titel en lag er zoveel moois, dat je wel vijf boeken wilde kopen. Uiteindelijk vertrok je er dan met twee. Dat is nu niet meer zo.”

De long tail titels zijn nodig om te laten zien dat je een boekhandel bent, zegt De Jong. Volgens hem houdt de eigenaar van Polare, investeringsbedrijf ProCures, daar te weinig rekening mee. „De mensen van ProCures zijn financiële jongens. Die denken: ‘al die titels staan daar maar, laten we de voorraad verlagen’. Maar dan lopen de klanten weg.”

Verschraling

Of, in de woorden van Maarten Asscher, directeur van boekhandel Athenaeum: „Ik ben niet gerust op een goede afloop, domweg omdat ik waarneem dat de eigenaren van Polare het primaire proces van een boekhandel consequent verwaarlozen ten gunste van investeringsstrategieën, synergie en allerlei andere overwegingen. Het management laat zich te weinig gelegen liggen aan inhoudelijke kennis. Er is geen plaats voor hele grote boekwinkels die alleen maar grote stapels succestitels bij een pilaar leggen.”

Een boekhandel heeft niet alleen met financiële wetten te maken, maar ook met culturele, vervolgt Asscher. „Het is schrikbarend om te zien wat ze de afgelopen jaren aan kennis hebben wegbezuinigd en dat ze alleen maar hebben geïnvesteerd in de boekhandel als algemene boekhandel, zonder diversiteit. Alles wordt centraal ingekocht. Het hoofdkantoor vertelt zelfs hoe ze de etalage moeten inrichten. Ik verwacht dat het assortiment en de kennis alleen maar verder worden uitgekleed. Met de betalingsregeling tussen Polare en CB is denk ik tijd gekocht.”

Ook Daan van der Valk, winkelmanager van boekhandel De Vries in Haarlem, meent dat de Polare-opzet achterhaald is: „Een boekhandel moet zijn eigen beleid kunnen bepalen. Grote concerns in de Verenigde Staten hebben het ook niet gered. Maar er zijn daarvoor wel 400 kleine boekhandels teruggekomen. Zowel de boekhandels als de uitgevers vinden dat Polare inmiddels lang genoeg het voordeel van de twijfel heeft gehad.”

Polare zal de komende tijd alleen maar zuiniger inkopen. Cortenraads idee om ook de minder snel verkopende titels weer meer plaats te geven, kost juist geld. Toch denkt de CB-directeur dat het mogelijk moet zijn om die weer in de winkel te leggen, als uitgevers, boekhandelaren en CB, binnen het bestaande systeem van collectieve distributie, andere leveringsvoorwaarden afspreken. Dat zal niet gemakkelijk zijn, want ook de uitgevers hebben nauwelijks financiële ruimte. Als boekhandelaren bijvoorbeeld langer de tijd krijgen om een boek af te rekenen, zal de uitgever langer op zijn geld moeten wachten.

„Je kunt zoiets niet van de ene op de andere dag zomaar veranderen”, erkent Cortenraad. „De financiële gezondheid van veel partijen in de sector is het afgelopen jaar behoorlijk onder druk komen te staan. Daardoor is er minder kapitaal om te investeren. En dan moet je ontzettend voorzichtig zijn, wil je niet met zijn allen bergafwaarts gaan.”