Met een algemene studie blijf je juist flexibel

In naoorlogs Europa zijn we gewend aan permanente economische groei, gekoppeld aan sociale stijging. Nooit eerder in de geschiedenis klommen zoveel mensen uit de arbeidersklasse omhoog naar de middenklasse, wat ook zorgde voor een stabiel politiek klimaat. Steeds hogere lonen werden de norm en woningen stegen in waarde. Die langdurige trend is nu voorbij. Lonen stijgen niet meer. De komende jaren verliezen velen hun baan, waardoor ze uit de middenklasse terugvallen in de arbeidersklasse.

Steeds meer deskundigen stellen dat de werkloosheid niet zozeer te wijten is aan de crisis, maar aan de opkomst van ICT en internet. MIT-professor Erik Brynjolfsson voorziet een verdere terugloop in de werkgelegenheid binnen veel sectoren. In de Nederlandse financiële sector gaan volgens Reinier Castelein, voorzitter van vakbond De Unie, de komende drie jaar 50.000 banen verloren. Dat is vooral te wijten aan nieuwe softwareprogramma’s. Ook werkzaamheden waarvan we ons nu nog niet kunnen voorstellen dat die door machines worden gedaan, zoals die bijvoorbeeld te vinden zijn in sectoren als rechtspraak, onderwijs en geneeskunde, zullen over niet al te lange tijd door computers en robots worden uitgevoerd. Brynjolfsson, die jarenlang de loftrompet stak over de heilzame werking van ICT op onze economie, heeft nu zijn bedenkingen: „Het is de grote paradox van onze tijd. Onze productiviteit ligt op recordniveau, innovatie ging nog nooit zo snel, maar tegelijkertijd hebben we te maken met een stagnatie in de groei van de middeninkomens en met structureel teruglopende werkgelegenheid.”

Technologische vernieuwing vormt al eeuwen lang het vliegwiel achter economische groei, want machines zorgen ervoor dat de productie efficiënter en goedkoper wordt, waardoor er meer welvaart wordt gecreëerd. Toegenomen welvaart zorgt uiteindelijk voor nieuwe banen – zo was het historisch gezien tenminste altijd. De fabriekseigenaar ten tijde van de Industriële Revolutie liet van zijn nieuw vergaarde kapitaal een groter huis bouwen door lokale bouwvakkers en nam huishoudelijk personeel in dienst.

Kijken we echter naar de belangrijke economische indicatoren van vandaag de dag, dan lijken we anno 2014 af te wijken van dat patroon. De werkloosheid neemt toe, lonen stagneren en prijzen dalen, terwijl de productiviteit en de bedrijfswinsten blijven stijgen. Deze onevenwichtigheid is enerzijds te wijten aan de snelheid waarmee de huidige technologische revolutie plaatsvindt en de moeite die onze samenleving heeft om zich aan de nieuwe situatie aan te passen. ICT ontwikkelt zich nu eenmaal exponentieel, en het beroep waarvoor je vandaag wordt opgeleid, kan morgen uitgestorven zijn.

Nog steeds worden jongeren opgeleid voor administratieve beroepen die er straks niet meer zijn. Er valt iets te zeggen voor het kiezen van een algemene studie in plaats van een specifieke, omdat zo’n algemene studie je flexibel houdt en de mogelijkheid laat om je kennis en vaardigheden later via nascholing bij te sturen. Een andere oorzaak voor de werkloosheid is het gedrag van grote delen van de elite die nieuw gecreëerde welvaart niet meer investeert in de samenleving maar systematisch afroomt en wegsluist. Zwitserse bunkers herbergen nu al meer Picasso’s dan alle musea ter wereld samen.

Op de korte termijn betekent dit dat velen buiten de boot gaan vallen. Met name de huidige middenklasse zal krimpen. In Duitsland kromp de middenklasse volgens het Rode Kruis de afgelopen tien jaar al met 5 miljoen mensen. Er komt een periode waarin er niet genoeg betaald werk zal zijn voor iedereen, ondanks de vergrijzing. Dat betekent dat er een radicale herverdeling van arbeid nodig is.

Voor een deel van de mensen blijft fulltime werken de dagelijkse realiteit. Naar getalenteerd hoogopgeleid personeel blijft altijd vraag, bijvoorbeeld in nieuwe sectoren als de biobased economy en e-commerce. Voor ondernemende types breekt eveneens een tijd vol mogelijkheden aan, want nooit was het gemakkelijker om een nieuw product in de markt te zetten en wereldwijd te verkopen. Ook blijft er behoefte aan ongeschoold personeel dat werk uitvoert dat niet te automatiseren valt, zoals vuilnis ophalen, vakkenvullen of schoonmaakwerk. Ambachten, mits gemoderniseerd, hebben eveneens toekomst.

Maar veel administratieve beroepen, die nu emplooi bieden aan de middenklasse, verdwijnen. Een deel van deze aanstaand werklozen wordt omgeschoold naar nieuwe high-end-banen, of ze gaan ongeschoold werk of ambachtswerk doen, en accepteren sociale daling. Anderen gaan in deeltijd werken als freelancer of zelfstandig professional, wat meestal geen vetpot is. Zelfstandigen zijn nu al vaak de nieuwe armen. Men zal ook steeds vaker meerdere baantjes naast elkaar hebben – Surinamers noemen dat ‘hosselen’.

Wanneer ik het heb over de herverdeling van werk, dan zal er behalve naar betaald werk ook naar onbetaald werk gekeken moeten worden. Als velen straks nog 28 uur per week werken, kunnen ze de extra vrije tijd invullen door overheidstaken over te nemen.

De overheid schuift via financiële maatregelen nu al steeds meer taken terug op het bordje van de burger. Was het vroeger Vadertje Staat dat zorgde voor mindervaliden en de ouden van dagen, tegenwoordig loont het om je oude moeder of mindervalide zoon zelf in huis te nemen en te verzorgen. Hetzelfde gaat op voor kinderopvang. De zorgsector kan zo tot wel 70 procent goedkoper worden, en door burgerrechtspraak kan de rechtsstaat eveneens tientallen procenten goedkoper worden.

Wordt het land opgedeeld in 10.000 mini-gemeenten met burgerzelfbestuur, naar Zwitsers model, dan kan de overheid ook minimaal de helft goedkoper werken. De burgers zullen meer onbetaald werk doen in onder andere lokaal bestuur, lokale rechtspraak en zorg. De transitie van big government naar big society is dan een feit.

De leisuremarkt zal fors groeien: het volk heeft behoefte aan brood en spelen en dan immers meer vrije tijd. Nu uit veel onderzoek blijkt dat we chronisch moe zijn en te weinig slapen, kunnen we straks weer 10 in plaats van 8 uur per etmaal slapen. Aangezien een op de vier Nederlanders zich eenzaam noemt, kunnen we de extra vrije tijd invullen met intimiteit.

Velen zullen zich de komende jaren niet alleen richten op geld verdienen, maar ook en misschien wel vooral op geld uitsparen. De nieuwe tijd biedt allerhande manieren om goedkoop te leven. Mede dankzij dalende gasprijzen en doorbraakinnovaties op het gebied van zonnecellen is energie in zelfvoorzienende huishoudens straks spotgoedkoop. We gaan ook meer delen, bijvoorbeeld de auto. We zetten gezamenlijk zorgcoöperaties en energiecoöperaties op, en ruilen producten en diensten zonder dat er geld aan te pas komt. Een eigen moestuin spaart boodschappen uit, en zo zijn er nog meer creatieve manieren om rond te komen. Toch is er meer nodig dan besparen alleen.

Om een radicale tweedeling in de samenleving, met alle bijkomende armoede en sociale onrust, te voorkomen, lijkt het me logisch dat de overheid een ieder een basisinkomen gaat verstrekken, zoals in Zwitserland nu al bediscussieerd wordt. Basisinkomen plus hosselen en kosten drukken, dat is dan voor veel Nederlanders de nieuwe ‘levensmix’. Mensen met schaars talent zullen zich nog steeds dik laten betalen, maar de inkomens van de mensen met gemiddeld talent zullen dalen. Het wordt echter ook makkelijker om rond te komen van weinig, want ook de prijzen zullen de komende jaren blijven dalen – we krijgen te maken met een periode van deflatie.

Uit recent onderzoek blijken veel jongeren al een voorschot te nemen op de nieuwe tijd. Zij ambiëren geen rijkdom en roem, gaan niet voor de flitsende carrière, maar kiezen voor een gelukkig gezinsleven. Het zijn met name kinderen uit de blanke middenklassen die deze houding aannemen. Kinderen van immigranten of uit de onderklasse zijn doorgaans ambitieuzer, en maken dan ook meer kans om door te stromen naar de toekomstige elite.

U vraagt zich af waar de Staat straks het basisinkomen van gaat betalen? Uit nieuw te creëren belastingheffingen op robots, supercomputers, arbeidsbesparende softwareprogramma’s en andere IT-gerelateerde productiemethoden. Deze nieuwe belastingen moeten de opvolger van de verzorgingsstaat financieren.

    • Adjiedj Bakas