Griezelen

Lopend over het Rokin van het Spui naar de Dam hoor je niet ver van sigarenmagazijn Hajenius een zwaar gekreun, gesmoord gerochel, geluiden van mensen in doodsnood. Een eindje verder staat een deur open, erachter is het donker. Daar komt dat geluid vandaan. Het is de Amsterdam Dungeon, een beroemde toeristische attractie, een must see attraction in modern Nederlands. Daar wordt 500 jaar duistere Amsterdamse geschiedenis samengevat – rechtspraak met straffen uit de Middeleeuwen, godsdiensttwisten, nog veel meer ellende.

Niet lang geleden had je nog zo’n instelling, het Torture Museum aan het Singel, niet ver van de Munt. Om de toeristen te verleiden had de directie buiten een martelstoel neergezet, een stoel waarvan de zitting en de leuningen met spijkers, de punt naar boven waren betimmerd. Dit museum is in oktober vorig jaar failliet gegaan en de inventaris, ongeveer honderd martelwerktuigen, is in het openbaar verkocht. Wie heeft voor hoeveel euro die stoel aangeschaft en waar staat hij, vraag je je onwillekeurig af.

Wat ik van de Amsterdam Dungeon weet, heb ik allemaal te danken aan Google, dat uit enkele tientallen bronnen deze wetenschap en nog veel meer heeft verzameld. Al die informatie wordt regelmatig van alle kanten besprongen door reclamemakers. Dat bewijst hoe populair dit oude martelen is. De martelkerker aan het Rokin is opgericht door een Brits bedrijf, Merlin Entertainment. Google levert ook een bijdrage van Wikipedia waar je kunt lezen hoe grondig het Amsterdam Dungeon historisch verantwoord is.

Sinds kort hebben we er nog een attractie bij, Body Worlds op het Damrak, een permanente tentoonstelling van gevilde mensen, lijken die op de een of andere manier zijn opengesneden zodat je spierbundels, organen, beenderen kunt zien. Zo’n attractie heb ik jaren geleden al eens in Lower Manhattan gezien, op de hoek van South Street. Ik had de toegangsprijs betaald, daarna voorzichtig om de hoek gekeken en heb daarna van een nadere inspectie afgezien. De gevilde mens is niet aan mij besteed. Maar wie weet, misschien wordt deze uitstalling even populair als de Dungeon.

Waarom zijn zoveel mensen zo dol op oude, buiten gebruik gestelde martelkerkers en gevilde lijken, waarom zijn dat toeristische attracties van de eerste orde? Het is de volgende fase van een oude traditie. In de eerste helft van de negentiende eeuw maakte Edgar Allan Poe furore met zijn verhalen die het tegendeel van geruststellend en kalmerend zijn. Probeer eens Metzengerstein of The Murders in the rue Morgue. Als modern mens zou je ervan opknappen. Maar Poe, die leefde van 1809 tot 1849, is uit de mode geraakt. Mijn vader had een dik boek, Tales of Mystery and Imagination, een geïllustreerde bloemlezing van spookverhalen. Ik las nog geen Engels, maar ik was gefascineerd door een plaatje waarop je een doorzichtige man in een schemerige omgeving schaterlachend een trap ziet aflopen. Huiveringwekkend, maar ik moest kijken, telkens weer.

Intussen had ik een paar boeken over Dik Trom gelezen. Daarin is ergens sprake van de heks van de Achterweg, aan wie bovennatuurlijke capaciteiten worden toegeschreven. Gerrit, een vriendje, gelooft erin, maar dan wordt hij door Dik weer op het rechte spoor gebracht. Dik heeft een standbeeld gekregen, in Hoofddorp. Hij zit achterstevoren op een ezel. Zo symboliseert hij de Hollandse avontuurlijke nuchterheid. En toen kreeg ik van Sinterklaas een bloemlezing, Dertien spookverhalen, van onder andere H.G. Wells. Hij leeft voort door zijn verhaal The War of the Worlds, waarin zwaargewapende marsmannetjes op onze aarde landen. Daarvan heeft Orson Welles in 1938 een hoorspel gemaakt, dat in Amerika weer tot paniek heeft geleid. Zo wordt de griezeltraditie in stand gehouden.

Dat griezelen tot de beste vormen van amusement hoort, zie je op de televisie. Ik kijk niet naar films; de fragmenten die me moeten verleiden tot het volledige meesterwerk zijn voldoende. Wat daarin kort en klein wordt geslagen, kapot wordt geschoten en wordt opgeblazen, is voldoende.

En dan komt het nieuws. Syrië. Weer een stad kapotgeschoten. De presentator waarschuwt voor ‘schokkende beelden’, en daar komen de verminkte lijken, mensen die van de honger zijn gestorven. Dat is de dungeon van de dagelijkse politiek die we liever niet zien maar waarnaar we toch kijken. Het raadsel van het griezelen.

En tenslotte is er nog één strikt particuliere manier om onbeschrijfelijke angst te beleven. Dat is een nachtmerrie krijgen. Achtervolgd worden, bijna van een wolkenkrabber afvallen, in een gruwelijk labyrint verdwalen, voor de leeuwen worden gegooid, zo gek kun je het niet verzinnen of er valt een nachtmerrie van te maken. En altijd loopt het goed af. Badend in het zweet word je wakker en daarna vertel je, misschien min of meer triomfantelijk, hoe verschrikkelijk je gedroomd hebt. Misschien is er behoefte aan een pil die nachtmerries veroorzaakt.