Voor 1.000 euro eten met Rutte

Het was een unieke bijeenkomst, vonden de aanwezigen zelf. De leden van de ‘Clubs van 100’ van Amsterdam en Rotterdam hadden een netwerkdiner georganiseerd. Ze waren „te gast” in Breukelen, in het Koetshuis van Cor van Zadelhoff, een van de rijkste vastgoedhandelaren van Nederland. Bijna alle ruim 120 aanwezigen hadden toegezegd vijf jaar lang 1.000 euro per jaar te schenken. De 500.000 euro die zo werd verzameld, was bedoeld voor de VVD.

De partij had belangrijke sprekers beloofd: minister Melanie Schultz van Haegen en partijvoorzitter Benk Korthals. Maar die hadden vanwege de ‘politieke actualiteit’ afgezegd. Het was 23 april 2012: twee dagen eerder was het eerste kabinet van VVD-leider Mark Rutte gevallen.

Teleurgesteld zullen de aanwezigen in het Koetshuis niet zijn geweest. De VVD-delegatie die ze ervoor in de plaats kregen, was een stuk omvangrijker: minister van Buitenlandse Zaken Uri Rosenthal, staatssecretaris Sociale Zaken Paul de Krom, VVD-senator Loek Hermans en twee Tweede Kamerleden. Last but not least: premier en partijleider Mark Rutte zelf, die dezelfde dag een bezoek aan de koningin had gebracht om zijn ontslag aan te bieden. In het jaarverslag van de Club van 100 Rotterdam staat: „De donateurs kregen van de sprekers een inkijkje in de gebeurtenissen rondom de val van het kabinet.” Zo behoorden de aanwezigen tot de eersten in Nederland die hoorden wat er was gebeurd. Een mooie bijvangst van hun donatie.

Invloed uitoefenen

Werden ze alleen geïnformeerd, of kunnen VVD-donateurs ook invloed uitoefenen, bijvoorbeeld op het verkiezingsprogramma? In 2011 concludeerde de Algemene Rekenkamer nog dat op het gebied van donaties aan politieke partijen in Nederland eigenlijk alles mogelijk was. Eerder waarschuwde de Raad van Europa dat het ontbreken van regels ongewenste beïnvloeding door anonieme geldschieters mogelijk maakte. Daarop zijn de regels voor de landelijke partijen sinds vorig jaar aangescherpt. Van alle donaties boven de 4.500 euro moet de herkomst bekend worden gemaakt. Maar juist op lokaal niveau, waar de Clubs van 100 opereren, is het risico van beïnvloeding het grootst, blijkt uit onderzoek. Bijvoorbeeld omdat ondernemers afhankelijk zijn van lokale bestuurders voor allerlei vergunningen.

Nadat prominente VVD-leden werden vervolgd vanwege belangenverstrengeling op lokaal en regionaal niveau, waaronder de Limburgse politicus Jos van Rey, waait binnen de VVD nu een nieuwe wind. Mark Rutte zei vorig jaar dat zijn partij voorop zou gaan lopen op het gebied van bestuurlijke integriteit. Ook vorig jaar kwamen er „vuistregels” voor politici en een integriteitscommissie. Het ‘Giftenreglement’, dat het VVD-bestuur gisteren bekendmaakte, is de volgende stap. Alhoewel de huidige wet het niet verplicht, maakt de VVD vóór de komende gemeenteraadsverkiezingen in maart ook de identiteit bekend van donateurs die lokaal meer dan 4.500 euro geven. Toch zal dit nog geen inzicht geven in donaties aan de Clubs van 100: de leden blijven met hun bijdrage van 1.000 euro per jaar onder de ‘openbaringsgrens’ van 4.500 euro. Maar meer dan vroeger geven de Clubs welwillend antwoord op vragen van journalisten, op advies van het VVD-partijbureau.

Vermaak en sprekers

De Club in Amsterdam telt nu 50 leden, vertelt voorzitter Edward Asscher. De helft laat het eigen bedrijf betalen voor het lidmaatschap. De ontvangen donaties draagt de Club af aan de lokale VVD voor lokale campagnes. Dit jaar zal dat meer dan 100.000 euro zijn. De Club biedt leden vermaak en sprekers, zegt Asscher. Onlangs namen ze met de lokale VVD-top het verkiezingsprogramma en de kandidatenlijst door. Invloed op de koers hebben ze beslist niet, zegt Asscher: „Het programma was al vastgesteld voor het gesprek.”

Dat is niet altijd het geval. De Utrechtse Club van 100 bood leden in het najaar de kans te „sparren met bestuurders en ondernemende liberalen over de verkiezingsprogramma’s voor de gemeenteraden en om samen te benoemen welke elementen hierin niet mogen ontbreken”.

Van de kans met „lokale en landelijke politici de dialoog aan te gaan in een besloten omgeving”, moet men zich niet te veel voorstellen, zegt Asscher. „Zo’n een-tweetje van een paar minuten met een minister of staatssecretaris stelt niet zo veel voor. Als je tijdens een politiek café een wethouder of gemeenteraadslid spreekt, heb je dezelfde invloed.”

Gift van Vitol-directeur

De transparantie bij de Clubs strekt zich nog niet uit tot het noemen van namen van de donateurs. Alleen de landelijke VVD zorgde tot nu toe voor enig zicht op de geldstromen, door al jaren de identiteit te openbaren van mensen en bedrijven die meer dan 4.500 euro gaven. Zo staat in het net gepubliceerde jaarverslag 2012 van de Stichting Ondersteuning VVD Tweede Kamerverkiezingen dat ‘K.J. de Clerq’ 15.000 euro gaf. Bij navraag bevestigt de VVD dat het om Klaus de Clercq Zubli gaat. Hij is de directeur in Nederland van Vitol, ’s werelds grootste onafhankelijke oliehandelsbedrijf, met grote belangen in de Rotterdamse haven. Het verkeerd weergeven van zijn naam in het jaarverslag is volgens de penningmeester een foutje. Vitol vestigde de voorbije jaren aandacht op zich door omstreden oliedeals in Irak, Servië en Libië. In 2007 kreeg Vitol in de VS een boete van 17,5 miljoen dollar voor betalingen, in ruil voor oliecontracten, aan Iraakse functionarissen onder Saddam Hoessein. De Clercq Zubli is ook donateur van de Club van 100 in Rotterdam. In 2012 doneerde die Club 90.000 euro aan de landelijke campagne. Wie de andere 81 donateurs in Rotterdam zijn, is geheim zolang de wet openbaarmaking niet verplicht.