Opsporing verzocht: de vrouw die te veel biefstuk kocht

Illustratie Robin Héman

De aanleiding

Gezocht: de vrouw die haar uitkering kwijtraakte omdat ze te veel dure biefstuk kocht bij Albert Heijn. Opnieuw, evenals vorige week dinsdag, gaat deze rubriek over haar. Of nee, daar gaat het eigenlijk helemaal niet over. Het gaat, abstracter gezegd, over feiten die een eigen leven kunnen gaan leiden, als een geest die uit de fles raakt.

De geest spookt rond. Maar waar is de fles? Nu concreet: wáár is die biefstukvrouw? Wie kent haar? Leeft ze nog? Waar woont ze? Kunnen wij haar bellen, kan ze ons mailen?

Dit zijn de feiten op een rij

1. Next checkte vorige week dinsdag een uitspraak van journalist Alexander Klöpping. Hij heeft gezegd: „Ik ken het verhaal van een vrouw die haar uitkering verloor doordat de overheid de gegevens van haar bonuskaart had opgevraagd bij Albert Heijn, waaruit bleek dat ze vaak Excellent-biefstuk kocht…” Hij deed zijn uitspraak in een documentaire (Panopticum, BNN, 9 januari) over schending van privacy met digitale technieken.

2. Next vroeg Alexander Klöpping naar de bron van zijn uitspraak. Dat ging per sms. Hij was niet rechtstreeks per telefoon bereikbaar; hij kon ook niet tijdig op de sms antwoorden – waarvoor alle begrip.

Via een reeks telefoontjes (naar het College Bescherming Persoonsgegevens, naar Albert Heijn, naar ‘uitkeringsfabriek’ UWV, naar de maker van de tv-documentaire, naar het ministerie van Sociale Zaken, enz.) is geprobeerd de vrouw op het spoor te komen. Mislukt. Op min of meer juridische gronden (‘iemand is onschuldig totdat het tegendeel bewezen is’) werd de wegens privacyschending aangeklaagde overheid in deze rubriek vrijgesproken. Vonnis: het verhaal is ‘onwaar’.

3. Op Twitter ontstond een golfje van verontwaardiging: ‘AlexanderNL’ (146.000 followers) kon toch onmogelijk iets beweren dat niet klopt? Lennart Huizinga twitterde: „@AlexanderNL je bonuskaartverhaal wordt als onwaar beoordeeld, maar staat wel genoemd in [boek] Privacy van Rudie Kagie.”

4. De volgende dag meldde Alexander, opnieuw per sms, dat hij twee bronnen had voor zijn uitspraak. Het is duidelijk: hij had niet zomaar iets geroepen. Hij meldde ’t gelezen te hebben in een boek, waarvan hij auteur en titel niet meer wist, en in het blad Binnenlands Bestuur. Nieuwe sporen, het onderzoek is heropend.

5. De bron in Binnenlands Bestuur is snel gevonden, in een media-databank. De combinatie van de trefwoorden ‘uitkering’ en ‘bonuskaart’ geeft één hit, naar een column met deze passage (24 september 2013): ‘Stel: je hebt long- of leverkanker en je wilt in aanmerking komen voor een transplantatie. Je zorgverzekeraar drukt op de knop bonuskaart. Hé, meneer koopt wel veel biertjes en veel shag. Verzoek afgewezen. Patiënt overleden. Sciencefiction? Welnee, het kan allang. Sterker nog, het gebeurt al lang. In 2001 kocht een bijstandstrekker meer dan zijn uitkering rechtvaardigde. Uitkeringsfraude dus. Bewijs: bonuskaart van Albert Heijn. (...) Het is een van de vele gedocumenteerde voorbeelden die Vrij Nederland-journalist Rudie Kagie geeft in zijn meeslepend feitenrelaas Privacy.’

6. De twee sporen komen dus samen bij Rudie Kagie. Zijn boek is onder handbereik, als e-book. Kagie schrijft: „In 2001 [dook] tijdens een rechtszaak wegens uitkeringsfraude opeens een bonuskaart van Albert Heijn op. De officier van justitie beschikte over een uitdraai van alle aankopen die een verdachte het afgelopen jaar gedaan had, en daaruit bleek dat hij onvoldoende geld in de knip had om al die aankopen te kunnen doen.”

7. Rudie Kagie een e-mail gestuurd: wat is uw bron hiervoor? Zijn antwoord volgt vrijwel direct: „(...) Dat niet eerder iemand op het idee kwam om vraagtekens te zetten bij dat verhaal over die officier van justitie en de bonuskaart is natuurlijk geen garantie voor het waarheidsgehalte (al is het niet mijn gewoonte om anekdoten uit mijn duim te zuigen). Ik moet dit bericht destijds ergens zijn tegengekomen, maar kan het helaas niet terugvinden in mijn documentatie. (...) Ik herinner me dat ik bij het schrijven van het boek vergeefse pogingen heb ondernomen meer specifieke informatie over deze zaak te achterhalen; het zou bijvoorbeeld prachtig zijn geweest het relaas op te tekenen uit de mond van de vrouw die van fraude werd verdacht. Het spijt me dat ik het antwoord op deze terechte vraag schuldig moet blijven.”

Opsporing verzocht

Er zit niet anders op, het onderzoek móet voortgaan – niet zozeer omdat deze kwestie op zich zo gewichtig is. Het mag much ado about nothing lijken, ouwe koek van twaalf jaar geleden. Maar een hoger doel staat hier op het spel. Waarheidsvinding. De bescherming van het fundamentele burgerrecht op privacy. De goede naam en faam van Alexander Klöpping, Rudie Kagie én next.checkt als gezaghebbende bronnen van informatie.

Opsporing verzocht, dus. Bestaat ze, of bestaat ze niet, de bijstandsvrouw die te veel biefstuk kocht.

De lezer mag denken: zoek dat lekker zelf uit... Point taken. Maar, zoals justitieel onderzoek gebruikmaakt van steels loeren in databanken, zo valt ook informatie te verzamelen via crowd sourcing. Wie weet?