Zo’n referendum over de EU had onduidelijkheid gekweekt

Een meerderheid van de Tweede Kamer verwierp dinsdag een burgerverzoek voor een EU-referendum. Initiatiefnemers en ondertekenaars (meer dan 60.000 mensen verenigd in het Burgerforum EU) riepen daarin parlement en regering op ‘de sluipende overdracht van bevoegdheden aan de EU’ te stoppen en indien dat toch gebeurt, daar een referendum over te houden ‘waarin de Nederlandse bevolking zich over die bevoegdheidsoverdracht kan uitspreken’. Ook minister Timmermans (Buitenlandse Zaken, PvdA) wees het af.

Die afwijzing heeft dit forum, opgericht door onder anderen Thierry Baudet, Paul Cliteur René Cuperus, Ewald Engelen en Ad Verbrugge, aan zichzelf te danken: burgers en politiek werden opgezadeld met een onmogelijke vraag.

Het Burgerforum EU is een poging om het democratisch gehalte van Europa te verhogen. Daar waar eerdere geschriften van dit gezelschap zich kenmerkten door opruiend en polariserend taalgebruik, plaatsen ze in deze krant vorige week eindelijk een stuk waarin de inhoud overheerste, waardoor een zinvol debat kan ontstaan over de wenselijkheid van een EU-referendum. Dat is winst.

Over directe democratie heeft Aristoteles in zijn beroemde boek Politica allerlei verstandige dingen geschreven. Ik citeer: ‘De bewering dat de meerderheid soeverein moet zijn, veeleer dan een kleine groep gevormd door de besten, lijkt een oplossing te bieden die weliswaar moeilijkheden met zich mee brengt maar vermoedelijk toch ook een kern van waarheid bevat. Het is namelijk mogelijk dat een meerderheid, gevormd door mensen die afzonderlijk niet veel waard zijn, in haar geheel toch beter is dan zo’n elite.’

De precieze kwalificaties van Aristoteles moeten in de context van zijn tijd geplaatst worden, maar zijn punt is nog steeds uiterst relevant. Wat je persoonlijk ook moge vinden over de wenselijkheid van een referendum, feit is dat de Brusselse elite – en in het verlengde daarvan ook de nationale elites – het Europese project van zijn burgers heeft weten te vervreemden. Het kan daarom zeer wel in de geest van Aristoteles zijn om de burgers te raadplegen over een Europese aangelegenheid.

Aristoteles wees evenwel ook op het gevaar dat directe democratie een instrument van populisten wordt. ‘Schrijf dat referendum maar uit’, luidde de kop boven een stuk van Burgerforum EU in NRC van 20 januari. Welk referendum? Referenda werken alleen als de gestelde vraag eenduidig en voor iedereen te begrijpen is. Bij het grondwettelijk verdrag in 2005 ging dat helemaal mis. Niemand wist precies waar hij voor of tegen stemde. Daarnaast kreeg de minachting voor het Nederlandse electoraat groteske proporties. Pas toen duidelijk werd dat het ‘Nee-kamp’ terrein begon te winnen, stuurde het kabinet Piet Hein Donner op het volk af die liet optekenen dat Europa weer uit elkaar zou kunnen vallen zonder de grondwet. De uitslag van dat referendum laat zien dat de Nederlandse burger zich zo niet laat behandelen, en gelukkig maar.

Nog belangrijker dan de duidelijkheid van de vraag is of je wat met het antwoord kunt. Volgens de leden van het burgerforum zou de vraag gaan over de wenselijkheid van de overdracht van verdere bevoegdheden van het nationale niveau naar Brussel. Het moge duidelijk zijn dat deze vraag wanhopig is. Stel Nederland stemt tegen. Wat betekent dit dan? Is dat niet veel te verregaand? Mogen we nooit meer bevoegdheden overdragen op geen enkele terrein, inclusief onschuldige varianten? Is het soms wel, soms niet? Wie bepaalt dat dan? Of moet er elke keer een nieuw referendum worden uitgeschreven?

Een principiëlere vraag zou zijn of Nederland nog lid zou moeten blijven van de EU of van de Euro. Dit zijn eenduidige vragen waar ook een negatief antwoord heldere consequenties heeft. Niet dat ik naar een dergelijk referendum uitkijk of gelukkig zou zijn met een negatieve uitkomst, maar het is wel een consequente en te verdedigen keuze. Kennelijk wilde het Burgerforum niet zo ver gaan.

Wat overblijft, is een oproep die optisch de democratie versterkt maar feitelijk (bij een ‘nee’-uitkomst) tot een totaal onduidelijke situatie leidt. Minister Timmermans besloot dit ondoordachte voorstel te verwerpen door behendig te wijzen op het wetsvoorstel voor een correctief referendum dat nu bij de Eerste Kamer ligt. Een gemiste kans, want hierdoor bleef een fundamenteel debat over het houden van een referendum uit en konden we urenlang luisteren naar nergens toe leidend gehakketak over de vraag of bevoegdheden al dan niet ‘sluipend’ worden overgedragen naar Brussel.

Omdat er toch een paar mensen tussen de leden van het burgerforum zitten met een achtergrond in de filosofie, is het wonderlijk dat ze niet beter naar Aristoteles hebben geluisterd. Die was van mening dat meer democratie geen doel op zich was maar alleen de voorkeur genoot als het leidde tot een beter of meer rechtvaardig bestuur.

Door Nederland en Europa op te zadelen met een mistig referendum waar een negatieve uitslag Europa opzadelt met onoplosbare bestuurlijke problemen, verkwanselt het burgerforum het gedachtegoed van Aristoteles en bewijst het uiteindelijk niemand een dienst.