Reitz keert terug naar de Heimat in laat meesterwerk

‘Zeg eens, beste man, hoe heet dat dorp daar?”, vraagt een goedgeklede reiziger aan een oude boer die aan de kant van een landweg zit, tegen het einde van het vier uur durende epos Die andere Heimat. „Dat is Schabbach”, zegt de oude boer in zijn platte dialect; een klein rolletje van regisseur Edgar Reitz in zijn eigen film.

Als besluit van zijn levenswerk is het een roerend moment. Die andere Heimat is het slotstuk – en tevens de proloog – van de fameuze televisiereeks Heimat die Reitz vanaf de jaren tachtig in drie series heeft gemaakt; bij elkaar bijna zestig uur film waarin hij de geschiedenis van zijn vaderland in de twintigste eeuw verhaalde aan de hand van de belevenissen van de inwoners van het fictieve dorp Schabbach.

Voor zijn nieuwe proloog ging Reitz verder terug in de tijd: naar de jaren 1840, toen er armoede, honger en onderdrukking heersten in de Heimat. De film gaat uit van een simpele omkering van perspectief. Europeanen zijn eraan gewend om een bestemmingsland te zijn voor immigranten, en bouwden een fort om hun continent. Maar ooit was dat omgekeerd, en vertrokken er duizenden en duizenden Europeanen naar Brazilië en andere landen in de Nieuwe Wereld, om aan de uitzichtloosheid in eigen land te ontsnappen.

De dromerige, linguïstisch hoogbegaafde Jacob (Jan Dieter Schneider) is de zoon van de dorpssmid, die droomt van zo’n verre reis. Hij leert alvast de indianentalen van Zuid-Amerika en verslindt reisverslagen, als een van de eerste generatie boeren en ambachtslieden die naar school is geweest en heeft leren lezen. De film is opgebouwd rond zijn hooggestemde, idealistische dagboeknotities, die schril contrasteren met de doffe ellende om hen heen in een bestaan dat voortdurend balanceert op de rand van de afgrond. Zijn broer Gustav (Maximilian Scheidt) is de meer praktisch ingestelde figuur. Tussen hen in staat Jettchen (Antonia Bill), een dorpsmeisje dat een nauwe band heeft met Jacob, maar toch in de armen dreigt te vallen van Gustav. Ronselaars trekken door de streek om zielen te winnen voor de grote oversteek.

Rauwe gebeurtenissen

Honger, koude, kindersterfte, onbehandelbare ziekten, angst en bijgeloof zijn allemaal aan de orde van de dag. Reitz romantiseert niets van het oude dorpsleven. Maar tegelijkertijd is de film ook bijna een kathedraal voor de ‘kleine luiden’, die vaak geen sporen nalaten in de geschiedenis. Ondanks de rauwe gebeurtenissen is Die andere Heimat ook een film vol schoonheid, dankzij het fraaie werk in zwart-wit van cameraman Gernot Roll, de mysterieuze muziek van Michael Riessler, en de buitengewoon overtuigende reconstructie van het dorp.

Quasi naïef rijgt Reitz allerlei klassieke elementen die stammen uit de Romantiek aan elkaar die lang taboe waren na de ontsporing van Duitsland vanaf 1933, zoals een pantheïstisch, bezield idee van de natuur, de kloof tussen ideaal en werkelijkheid, de onbereikbare liefde en het onstilbare verlangen, de artistiek aangelegde jongeman die door zijn omgeving niet wordt begrepen. Die andere Heimat is soms bijna kinderlijk sprookjesachtig, aangezien Reitz de wereld beschouwt door de grote ogen van de naïeve, idealistische dromer Jacob. Maar Reitz gebruikt al die romantische elementen niet om de harde sociale, politieke en economische werkelijkheid te verdoezelen in een geïdealiseerde visie op het verleden. Integendeel. Die andere Heimat toont zowel de bittere werkelijkheid als romantische verbeeldingskracht in deze periode van de geschiedenis van Duitsland, in de aanloop naar het revolutiejaar 1848.

Veel stijlelementen zijn uit de eerdere Heimatreeksen bekend: Reitz filmde opnieuw in fraai zwart-wit, met zo nu en dan oplaaiende kleuren, maar gebruikt dat middel hier gelukkig uiterst terughoudend, want het blijft een beetje kitscherig. De meeste acteurs – veelal amateurs – leveren een geweldige prestatie, al is debutant Jan Dieter Schneider als Jacob een tikje overvraagd. Maar dat zijn niet meer dan kleine kanttekeningen bij een wonderschone vertelling. Dat Reitz dit meesterwerk op zijn 81ste wist te voltooien, maakt de film nog wonderbaarlijker.