Hier zijn ze: jonge, frisse ambtenaren

foto bob van der vlist

Ambtenaar Maarten Sinnema (29) ziet veel leeftijdgenoten bij de overheid worstelen met hun carrière. „Wij zijn toch van de generatie die persoonlijke groei belangrijk vindt, jezelf ontwikkelen is een must. Iets doen voor de samenleving vinden ook veel jongeren belangrijk.” Waarmee hij wil zeggen: jongeren willen best graag werken bij de overheid, iets doen voor de samenleving. Maar de loopbaanmogelijkheden bij diezelfde overheid zijn nu beperkt.

Sinnema, kandidaat-jong ambtenaar van het jaar, had „het geluk” een vaste aanstelling te krijgen bij de gemeente Diemen, waar hij met plezier werkt. Maar niet iedereen die een maatschappelijke loopbaan ambieert, heeft die mazzel.

Er wordt flink bezuinigd bij de overheid, al jaren geldt er een vacaturestop en verdwijnen er banen. De daling doet zich voor in bijna alle overheidssectoren. Niet alleen het Rijk en gemeenten bezuinigen, ook provincies, waterschappen, onderwijs, politie, defensie, onderzoeksinstellingen en de rechterlijke macht.

Hoewel de omstandigheden niet meewerken willen overheden dolgraag jongeren werven. Bij het enthousiasmeren van jong talent past ook de verkiezing, morgen voor de twaalfde keer, van ‘Jonge ambtenaar van het jaar 2014’. „We willen hiermee een podium geven aan ambtenaren om te tonen dat we trots zijn op wat we doen”, zegt Anna-Maria Schwarze van Futur, de netwerkorganisatie van jonge ambtenaren die de wedstrijd samen met consultancybureau JS organiseert. „Ons imago is nog altijd niet zo goed, we willen laten zien met hoeveel liefde en aandacht jonge ambtenaren werken.’

Vergrijzing en ontgroening zet door

Ook een krimpende overheid heeft behoefte aan nieuwe talenten. Zo worden jaarlijks 100 tot 120 rijkstrainees aangenomen. Daarnaast zijn er traineeprogramma’s voor financieel beleidsmedewerkers, wetgevingsjuristen, en voor technische functies bij Rijkswaterstaat.

Ook de andere overheden zijn bezig verjonging door te voeren, zegt woordvoerder Hester Menninga van het IPO, de koepelorganisatie van de twaalf provincies. Dat mag ook wel. De gemiddelde leeftijd van provinciale ambtenaren is 47. Ter vergelijking: de gemiddelde leeftijd van een werknemer was vorig jaar 41,4, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Menninga: „In onze provincies lopen veel projecten die gericht zijn op jonge werknemers, niet alleen voor de hogeropgeleiden maar ook ter bestrijding van jeugdwerkloosheid. De vergrijzing en de ontgroening maakt het belangrijk om interessant te zijn voor jongeren.”

Dat is een punt. Hoe interessant is werken bij de overheid eigenlijk voor jongeren? „De onderwerpen waar je mee te maken hebt bij de overheid, spreken jongeren aan. Er is veel maatschappelijke betrokkenheid”, zegt Marie Louise Borsje van Ambtenaar 2.0, een netwerk bedoeld om verregaande samenwerking tussen overheidsorganisaties te bevorderen. Overigens is ook Ambtenaar 2.0, dat vijf jaar bestaat, slachtoffer van de recente bezuinigingen: het stopt.

Bij de gemeente Amsterdam kwamen onlangs 1.700 reacties op 28 traineeplekken. Kortom, ze willen wel. „Logisch”, zegt woordvoerder Edward Ernst van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG). „Als je bij de gemeente werkt, zit je in de cockpit van de samenleving. Je kunt je met belangrijke onderwerpen bezighouden, financiën, infrastructuur, zorg, je kunt je breed ontwikkelen. Dat is vaak nog onbekend.”

Klinkt goed, maar de realiteit is dus dat jongeren weinig baanzekerheid hebben als beginnend ambtenaar. En omdat bij de overheid dikwijls het principe last in, first out geldt zijn jongeren (onder de 35 jaar) vaak het haasje. Borsje is somber over de huidige arbeidsmarkt voor jonge ambtenaren: „De markt zit op slot.”

Uit onderzoek uit 2012 van consultancybureau BoerCroon naar het toekomstperspectief van jonge ambtenaren onder de 40 jaar, bleek dat tweederde van hen ‘bewust’ voor de overheid heeft gekozen. De 248 geënquêteerden wilden ook graag voor de overheid behouden blijven, maar tegelijkertijd zei 40 procent van hen „ontevreden” te zijn over hun carrièremogelijkheden. Hun onvrede gold met name de cultuur. Ze wilden graag dat „oude paradigma’s” worden doorbroken en de aandacht voor persoonlijke groei en kwaliteit het straks wint van de „hiërarchische groei en anciënniteit”.

Het onderzoek is nu twee jaar oud, is er iets veranderd? De overheid heeft het onderwerp goed opgepakt met enkele initiatieven, zegt onderzoeker Wieke van der Heide van BoerCroon. Zoals het programma ‘Beter werken in het openbaar bestuur’ van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, dat ambtenaren slimmer en beter wil inzetten. Of ‘Weef’, een plan dat ambtenaren in Tilburg bedachten om efficiënter te werken.

„Er zijn genoeg mensen die de hiërarchische structuur en de paraafcultuur willen doorbreken”, zegt Van der Heide. Toch is de vaart om een nieuwe werkwijze in te voeren enigszins verdwenen uit de veelbelovende initiatieven. Hoe dat komt? „Tja, er heerst toch een conservatieve sfeer”, denkt Van der Heide. „Al snel wordt gezegd: dat moet ik eerst aan mijn baas vragen. Veel zit vast.”

Geen plek voor ongeduldige types

Veel jongeren beginnen enthousiast bij de overheid, maar gaandeweg krijgen ze het moeilijk, zegt Marie Louise Borsje van Ambtenaar 2.0. „Je hebt jongeren die direct resultaat willen zien, snel schuiven en door hun ongeduld afhaken.” En er zijn jongeren die zich laten inpakken door de overvloed aan informatie en de complexiteit en uiteindelijk in de pas gaan lopen, vertelt Borsje. „Hoe houden we de frisse blik van jongeren bij de overheid vast? Ouderen kennen de speelruimte en hebben de netwerken, jongeren kennen de nieuwste kennis en werkwijzen. Je hebt eigenlijk de combinatie van beide nodig.’

Ze noemt de vele traineeships, werkervaringsplekken en andere flexibele constructies om jong talent binnen te halen „om te beginnen een goede zaak. Jammer alleen dat er daarna weinig perspectief is”.

„Er zijn traineeships en speciale projecten, maar op een zeker moment wil je meer”, zegt ambtenaar Maarten Sinnema. „Jonge ambtenaren om mij heen vragen zich af: hoe kom ik tot zakelijke afspraken? Wordt mijn contract verlengd?” Hij begrijpt die vragen wel, maar denkt tegelijk dat mensen zich niet moeten blindstaren op vastigheid. „Ik denk dat je niet te veel op het contract moet focussen, maar op de inhoud. Je moet je afvragen: met welke klus ben ik nu bezig en welke zou ik willen doen? Wat is m’n volgende stap? Je moet actief je kansen opzoeken, dus niet afwachten wat er gaat gebeuren.”