Column

De kramp van KPMG en de ijsberg van SNS

Is het toeval of was het zo rond 2003 in brede kringen in bedrijfsleven en samenleving gemeengoed om te bedriegen en de zaak te flessen? De vraag houdt me bezig na twee nieuwe zaken. Eind december meldde accountantskantoor KPMG een schikking met justitie in een bijtende affaire: de schaduwboekhouding die bouwbedrijf Ballast Nedam in de jaren 2000-2003 in staat stelde geld buiten de boeken om aan „buitenlandse agenten” te betalen. De schikking à 7 miljoen euro staat in de top-3, na die van de Rabobank (70 miljoen) en van de ‘illegale’ bankier John Deuss (34,5 miljoen).

Twee weken na de KPMG-schikking volgde de openbare berisping door het regionaal tuchtcollege voor de gezondheidszorg van de voormalige bestuursvoorzitter van het Medisch Spectrum Twente, het MST. Daar werkte tot 2005 de verslaafde neuroloog Jansen Steur die nu terechtstaat. In de loop van 2003 en 2004 stapelden de klachten zich tegen hem op. De MST-bestuurder kreeg in maart 2004 een telefoontje van de regionale Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ). De ziekenhuisman zei dat „geen sprake was van onverantwoorde zorg.” Daarmee had hij, zegt het tuchtcollege nu, de Inspectie als „toezichthouder op de kwaliteit van de zorg op het verkeerde been gezet, hetgeen ernstig verwijtbaar is.”

Uit 2003 kende Nederland al twee heel grote zaken. Supermarktketen Ahold krikte zijn groeicijfers op met ongeoorloofde boekhoudpraktijken. De opgeklopte reserves bij energieconcern Shell woekerden in 2003 al binnenskamers en kwamen een jaar later in de openbaarheid. De VS had malversaties bij Enron (energie) en Worldcom (telefonie). In België zonk beurslieveling Lernout & Hauspie (spraaktechnologie) die de omzetgroei te hoog had voorgesteld.

De vier genoemde Nederlandse affaires speelden zich af in verschillende sectoren, met uiteenlopende beroepsgroepen. Zo verschillend dat simpele verklaringen als ‘de top stond onder druk om de aandeelhouderswaarde te vergroten’ niet voldoen. Langdurige groei, opluchting over de uitgebleven millenniumstoring, de euforische internethausse (1999/2000) en de soepele invoering van de euro (2012) baarden gemakzucht en tevredenheid. Opgeblazen beloningen wakkerden de verleiding aan om uit de suikerpot te snoepen: meer gewin, gelijke pakkans.

Dat juist vertrouwenspersonen in het maatschappelijk verkeer, zoals accountants, vatbaar bleken voor lankmoedig, onoorbaar of crimineel gedrag is een trend die actueel blijft en onvoldoende wordt onderkend.

Om het eindverslag van de parlementaire enquêtecommissie bouwfraude 2003 te citeren over accountants en hun instemming met schaduwboekhoudingen:„Vertrouwen krijg je echter niet zomaar, dat moet je verdienen. Op dat punt heeft het accountantsberoep nog de nodige slagen te maken, teneinde een verdere ontsokkeling tegen te gaan.”

De ‘oude’ zaak KPMG en een serie nieuwe (Vestia, Amarantis, Econcern, Imtech) roepen de oude vertrouwensvragen opnieuw op. Dat blijft zo, zei hoogleraar forensische accountancy Marcel Pheijffer (Nyenrode en Leiden), maandagavond bij een debat over het falen bij SNS Reaal, zolang de dealmakers het winnen van de dealbreakers, de kritische accountants en controllers die niet zomaar ja zeggen.

KPMG’s krampachtigheid over de Ballast Nedam schaduwboekhouding is de politiek van verhullen in plaats van vertellen. Dat verlengt de affaire en voedt extra wantrouwen.

Dat moet ook de Tweede Kamer beseffen als morgen het rapport komt over het toezicht op SNS Reaal, de bank die een jaar geleden is genationaliseerd. Dat onderzoek naar het toezicht is het topje van de ijsberg.

De ijsberg zelf, het beleid van SNS Reaal en haar vastgoedfinanciering, verdient vergelijkbaar onderzoek. Nu!