Onschuldig rondhangen verandert in hevig protest

Foto’s AFP, Reuters

Ze wilden gewoon een beetje rondhangen. Foto’s maken, meisjes scoren. Zoenen in de lift. Bij een gebrek aan plekken waar jongeren elkaar kunnen ontmoeten, besloot een groepje Braziliaanse tieners daarom naar een winkelcentrum te gaan. Ze maakten een evenement aan op Facebook en nodigden al hun vrienden uit.

Deze rolezinhos, straattaal voor ‘uitstapjes’, groeiden in korte tijd uit tot massaal bezochte evenementen. Grote winkelcentra in São Paulo zagen zich overspoeld door veelal zwarte jongeren uit achterstandsbuurten. De voornamelijk blanke Braziliaanse hogere middenklasse voelde zich bedreigd en belde angstig de politie. Vorige week zaterdag werden duizenden jongeren met traangas en rubberen kogels uit het winkelcentrum verjaagd.

„Het is puur racisme”, zegt Tristan Aline (23) tijdens een afgelaste rolezinho in Rio de Janeiro. Op Facebook meldden zich negenduizend mensen aan, het winkelcentrum besloot uit voorzorg zijn deuren te sluiten. „Omdat het zwarte jongeren zijn, worden ze geweerd uit deze malls.” De donkere studente kijkt nijdig. „Als ik een winkel binnenkom, denken beveiligers ook meteen dat ik een dief ben.”

Brazilië is in de ban van rolezinhos. De media doken er bovenop en zo raakte de kwestie – die eerst vooral sociaal van aard was – snel gepolariseerd. Grote kranten bestempelden het fenomeen als dekmantel voor massaberovingen, maar trokken die aantijgingen bij gebrek aan bewijs in. Columnist Rodrigo Constantino van het rechtse weekblad Veja ging zo ver de jongeren „barbaren” te noemen, „incapabel om hun eigen inferioriteit te herkennen, jaloers op de civilisatie”.

In een paar weken ontwikkelden de rolezinhos zich zo van een serie onschuldige bijeenkomsten tot een landelijke politieke beweging tegen racisme en sociale ongelijkheid. In sommige media zelfs ‘apartheid’ genoemd. „Dit is geen protest”, aldus Jefferson Luis (20), de organisator van een rolezinho in São Paulo, tegen een lokale krant. „Dit is ons antwoord op onderdrukking.”

Brazilië ziet zichzelf graag als een geslaagde multiraciale democratie. Maar in de praktijk is discriminatie – raciaal en sociaal – aan de orde van de dag. Hoe blanker en rijker, hoe beter de perspectieven op de arbeidsmarkt. Een VN-rapport dat vorige maand uitkwam bevestigt dit. Volgens de onderzoekers lijden zwarte Brazilianen onder „structureel, institutioneel en intermenselijk racisme”.

De rolezinhos vinden hun oorsprong in een groot gebrek aan publieke ruimtes in de meeste grote steden. Rio de Janeiro is gezegend met veel stranden. Hoewel die gesegregeerd zijn – (blanke) rijken en (zwarte) armen zonnen op andere stranden – zijn ze in principe voor iedereen.

São Paulo heeft slechts een tiental parken en pleinen voor zijn elf miljoen inwoners. De winkelcentra naar Amerikaans model – consumptiepaleizen met chique winkels, bioscopen en eetpaleizen – groeiden daarom uit tot sociale ontmoetingsplaatsen. Daarvan heeft São Paulo er 79.

De Braziliaanse elite voelt zich nu bedreigd door de invasie van zwarte jongeren uit de arbeidersklasse – vaak gestigmatiseerd als potentiële criminelen – in ‘hun’ winkelcentra. Dat veel armen de afgelopen vijftien jaar toetraden tot de (lagere) middenklasse en begonnen met consumeren, ervaart de elite als een inbreuk op hun privileges. „Deze winkelcentra werden gebouwd om armen buiten te houden”, verklaart de Braziliaanse journalist Eliane Brum in een opiniestuk. „Nu komen ze ineens binnen.”

De hevige reacties op de rolezinhos vallen op vruchtbare bodem, want het smeult in Brazilië. Afgelopen zomer demonstreerden honderdduizenden woedende burgers tegen een gebrek aan publieke en sociale voorzieningen. Ook de privatisering van vele publieke ruimtes, zoals de dure WK-stadions, was onderwerp van protest.

De bereidheid de straat op te gaan is nog altijd groot. De oorspronkelijke bezoekers van de rolezinhos maken nu plaats voor breder sociaal protest. „Wij zijn hier niet als deelnemer van een rolezinho, maar om de zwarte jeugd te steunen”, zegt filosofiestudent Jean Ilg (20) voor het gesloten winkelcentrum in Rio. „Het is tijd dat Brazilië zich bewust wordt van de diepgewortelde vooroordelen die er nog altijd tegenover zwarten bestaan.”

Vorige week riep president Dilma Rousseff haar ministers bijeen voor een spoedberaad. Het WK begint in juni en in oktober zijn er presidentsverkiezingen. Na de massale betogingen vorige zomer vreest de regering nieuw en gewelddadig protest.

Of die er in dezelfde mate gaan komen, is nu moeilijk te voorspellen. De komende weken staan tientallen rolezinhos gepland, verspreid over het hele land. „Ik ga ze allemaal af”, zegt een blank meisje, terwijl ze resoluut een protestbord omhoog houdt. „Ik mag dan wel geen zwarte tiener zijn, ik ben evengoed tegen discriminatie in mijn land.”