Het natekenen van een foto

Schets door Iris van Dongen.

Het is een interessante vraag die regelmatig de kop op steekt, nu in de discussie rondom het staatsieportret: hoe ver mag je als kunstenaar gaan in het natekenen of naschilderen van een foto? Gisteren beschuldigde fotograaf Koos Breukel kunstenaar Iris van Dongen van plagiaat omdat zij zijn foto van koning Willem-Alexander had gebruikt voor haar schetsontwerp van het staatsieportret.

Wat is er aan de hand?

Twaalf kunstenaars werden in november door het Mondriaan Fonds uitgenodigd een schetsontwerp te maken voor een staatsieportret van koning Willem-Alexander. De kunstenaars kregen daarvoor zes weken de tijd en een vergoeding van 5.000 euro. De schetsontwerpen werden gemaakt op basis van bestaande foto’s van de koning, zegt een voorlichter van het Mondriaan Fonds. De drie winnaars van de ontwerpwedstrijd, fotografe Rineke Dijkstra en de tekenaars Femmy Otten en Iris van Dongen, krijgen 75.000 euro voor het maken van het staatsieportret. Die vergoeding is inclusief het auteursrecht op hun portret, dat naar de Rijksvoorlichtingsdienst gaat

Fotograaf Koos Breukel beschuldigt nu kunstenares Van Dongen van plagiaat. Van Dongen heeft een portret nagetekend dat Breukel in december 2012 van Willem-Alexander maakte, en daarmee vorige week de opdracht verworven een staatsieportret van de koning te maken, zegt de fotograaf. „Regelrecht jatwerk”, vindt hij.

Een foto natekenen, is dat normaal?

Ja. Het is in de kunstwereld zelfs heel gebruikelijk dat kunstenaars bestaande beelden ‘lenen’ die eerder in kranten of tijdschriften hebben gestaan. Kijk naar Marlene Dumas, die haar portretten van Osama bin Laden en Amy Winehouse baseerde op foto’s op internet. Of kijk naar Luc Tuymans, maker van het controversiële portret van koningin Beatrix en lid van het ‘expertcomité’ dat over het staatsieportret beslist. Diens schilderijen van Condoleezza Rice en koning Boudewijn zijn direct tot nieuwsfoto’s te herleiden. Het brutaal toe-eigenen van een werk van een ander heeft in de beeldende kunst een lange traditie, zelfs een stroming: appropiation art. Of je het nu lenen of stelen noemt, recyclen of samplen, het is onder kunstenaars goed gebruik om naar voorgangers te refereren. Picasso zei het al: „Goede kunstenaars kopiëren, grote kunstenaars stelen.”

En in dit geval moesten de kunstenaars die waren gevraagd een ontwerp te maken voor het staatsieportret het wel doen met bestaande beelden – de koning wilde niet poseren voor alle twaalf genomineerden. Niet alleen Van Dongen, maar ook Hans Broek en Emo Verkerk baseerden zich op een foto van Breukel, terwijl Ina van Zyl een foto van Rineke Dijkstra naar haar hand zette.

Waarom is Breukel dan zo boos op Van Dongen?

Het steekt Breukel dat Van Dongen hem niet heeft gebeld voor het gebruik van zijn portret van Willem-Alexander. „Van Dongen had toestemming moeten vragen. En ze had moeten zeggen: als ik de opdracht krijg, kun je me een rekening sturen.” Het steekt de fotograaf ook dat bij de presentatie in het Rijksmuseum nergens wordt vermeld welke foto’s als uitgangspunt zijn gebruikt. De kunstenares zegt in een reactie dat „alle deelnemende kunstenaars Google-pictures hebben gebruikt omdat we de koning zelf niet konden fotograferen”. Van Dongen ontkent overigens dat zij Breukel niet heeft genoemd. „In alle interviews die ik vorige week gaf heb ik zijn naam genoemd. Dat media dat niet melden, daar kan ik niks aan doen.”

En nu?

Het was slim geweest als het organiserende Mondriaan Fonds, dat de foto’s ter beschikking stelde, of de Rijksvoorlichtingsdienst, die het copyright heeft over de meeste foto’s, naamsvermelding had geëist. Het Mondriaan Fonds kon gisteren niet zeggen waarom dat niet is gebeurd. Aan de andere kant: het gaat slechts om schetsontwerpen. Van Dongen maakte er twee, om te laten zien dat zij een goed gelijkend portret kan tekenen. Voor het uiteindelijke staatsieportret – waarvoor koning Willem-Alexander wel zal poseren – zal zij zelf foto’s maken. Er zal straks dus geen namaak-Breukel in de gemeentehuizen komen te hangen.