Foto’s hergebruiken is heel normaal in kunst

Het is een interessante vraag die regelmatig de kop op steekt, ook nu weer in de discussie rondom het staatsieportret: hoe ver mag je als kunstenaar gaan in het natekenen of naschilderen van een foto? Gisteren beschuldigde fotograaf Koos Breukel kunstenaar Iris van Dongen van plagiaat omdat zij zonder toestemming zijn foto van koning Willem-Alexander had gebruikt voor haar schetsontwerp van het staatsieportret. De foto, die in december 2012 in Elsevier had gestaan, had ze gevonden op Google-images. „Regelrecht jatwerk”, vond Breukel.

Plagiaat is een ernstige beschuldiging, maar is die aantijging ook terecht? Het is in de kunstwereld heel gebruikelijk dat kunstenaars bestaande beelden ‘lenen’ die eerder in kranten of tijdschriften hebben gestaan. Kijk naar Marlene Dumas, die haar portretten van Osama bin Laden of Amy Winehouse baseerde op foto’s op internet. Of kijk naar Luc Tuymans, maker van het controversiële portret van koningin Beatrix en lid van het ‘expertcomité’ dat over het staatsieportret beslist. Diens schilderijen van Condoleezza Rice en koning Boudewijn zijn direct tot nieuwsfoto’s te herleiden.

Het brutaal toe-eigenen van een werk van een ander heeft in de beeldende kunst een lange traditie, zelfs een stroming: appropiation art. Of je het nu lenen of stelen noemt, recyclen of samplen, het is onder kunstenaars goed gebruik om naar voorgangers te refereren. Picasso zei het al: „Goede kunstenaars kopiëren, grote kunstenaars stelen.”

De kunstenaars die waren gevraagd een ontwerp te maken voor het staatsieportret moesten het wel doen met bestaande beelden – de koning wilde niet poseren voor alle twaalf genomineerden. Niet alleen Van Dongen, maar ook Hans Broek en Emo Verkerk baseerden zich op een foto van Breukel, terwijl Ina van Zyl een foto van Rineke Dijkstra naar haar hand zette. Dat de overeenkomsten met de originele beelden zo opvallen, komt vooral doordat veel kunstenaars in een figuratieve stijl werken. Met name Van Dongens portretten zijn hyperrealistisch, waardoor de link met het origineel gemakkelijk te leggen is. Zou het anders zijn geweest als zij een geabstraheerd portret had gemaakt, zoals Andy Warhol ooit deed met Beatrix?

Het was slim geweest als het organiserende Mondriaan Fonds of de Rijksvoorlichtingsdienst, die het copyright heeft over de meeste foto’s, naamsvermelding had geëist. Aan de andere kant: het gaat om schetsontwerpen. Van Dongen maakte er twee, om te laten zien dat zij een goed gelijkend portret kan tekenen. Voor het uiteindelijke staatsieportret zal zij zelf foto’s maken.