Rijke zakenman leidt arm Porto door te luisteren

Burgemeester Rui Moreira wil Porto geen loze beloften doen. „Er is gewoon geen geld.” Foto Hollandse Hoogte

‘Vooral geen grote beloftes.” Rui Moreira denkt wel te weten wat Portugezen willen nu zij zich – net als miljoenen andere Europeanen – na jaren van crisis gedesillusioneerd en verarmd afkeren van de ‘oude’ politiek. In september deed Moreira de gevestigde partijen opschrikken door als onafhankelijke buitenstaander verrassend het burgemeesterschap van Porto te veroveren. Sindsdien volgt het establishment met interesse hoe de ‘politicus van het jaar 2013’ de tweede stad van het land leidt.

„Mensen geloven niet meer in de loze beloften”, vertelt Moreira op zijn werkkamer in het stadhuis. „De tijd van grote toespraken is voorbij. Partijen hebben niks meer aan ideologie. Politiek draait enkel nog om tactiekjes. De macht ligt toch elders: in Brussel, bij de markten, Duitsland. Externe factoren.”

Burgers beseffen dit misschien wel beter dan politici. Zo beloofde Moreira’s belangrijkste tegenstrever nog allerlei infrastructuurprojecten. „Kansloos. Partijen debatteren hier nog altijd over meer of minder uitgeven. Maar burgers weten inmiddels dat iedere politicus die meer investeringen belooft, een leugenaar is. Er is gewoon geen geld.”

Moreira daarentegen voerde campagne door met een lichtblauw Volkswagenbusje door Porto (240.000 inwoners) te trekken. Binnen hield hij spreekuur. Zijn enige verkiezingsbelofte: „Ik zal luisteren en niet vergeten wat ik gehoord heb.” Hij noemt zich „links op sociaal gebied, maar rechts op het gebied van de rol van de staat”. Hij won er veertig procent van de stemmen mee, bijna evenveel als PSD en PS – de twee grote partijen – tezamen.

Portugal is een jonge democratie met een tweepartijenstelsel. Veel burgers hebben een onvolwassen politiek besef, meent Moreira. „Men benadert politiek als voetbal: zoals je niet van club wisselt, stap je ook niet zomaar over van de PSD naar PS of andersom. Je stemt vooral om de tegenpartij af te straffen. Ik vorm op dit speelveld een acceptabel alternatief.”

Op het eerste gezicht lijkt Moreira een onwaarschijnlijke kandidaat om de stem van ontevreden burgers te winnen. Hij stamt uit een van de rijkste families van de stad en heeft met zijn Jaguar, grote huis, jonge vriendin en dure horloges een dandyesk imago. Toch valt hij goed bij kiezers uit allerlei klassen. Die populariteit dankt hij vooral aan FC Porto. Als bestuurslid van de voetbalclub volgt hij de wedstrijden niet vanuit de skybox, maar vanaf de tribune. Ook praat hij over voetbal in een column in een sportkrant en op tv. Wat ook helpt: zijn veertien jaar jongere geliefde is een bekende tv-presentatrice.

Zakenman

Een van de burgers die op Moreira stemde, is Albina Ferreira. De eigenaresse van een viskraam op de Bolhão-markt in hartje Porto stemde voorheen op de socialisten of communisten. „Maar Moreira is van hier, hij weet wat leeft”, zegt de vrouw, terwijl ze een heek in stukken snijdt. „En als zakenman heeft hij bewezen dingen te kunnen regelen.”

Voor de visverkoopster is belangrijk wat er met haar werkplek gebeurt. Het marktgebouw staat al jaren op instorten: zelfs de steigers die de bovenste galerijen stutten zijn aan onderhoud toe. De gemeente heeft geen geld voor renovatie. Private partijen kunnen meebetalen, maar kooplui en inwoners vrezen dat het monument dan vertimmerd wordt tot het zoveelste winkelcentrum. „Ik hoop dat hij een tussenweg weet te vinden”, zegt Ferreira.

‘Bolhão’ wordt zo een test of Moreira in staat is tot echte vernieuwing. Portugal zit deels zo diep in de schulden omdat het zich te buiten ging aan infrastructuur. Het land kent een overdaad aan snelwegen, bruggen, trein- en metrolijnen. Veel van deze projecten zijn opgezet via publiek-private partnerschappen. Deze zogeheten PPP’s leggen de risico’s en verliezen eenzijdig bij de overheid en de winstkansen bij het bedrijfsleven en bankwezen.

Veel Portugezen zien PPP’s als hét bewijs dat hun bestuursklasse marionet is van economische belangengroepen. Paulo de Morais weet uit eigen ervaring hoe invloed vooral de bouwsector is. De Morais werd in 2002 locoburgemeester van Porto, maar trad na drie jaar vervroegd terug toen hij zich – tegen de wens van zijn eigen partijtop – verzette tegen een omstreden bouwproject. „De banden tussen bouwbedrijven en gevestigde partijen zijn oud en zeer innig”, vertelt de ex-politicus bij een kop koffie in Porto.

Tegenwoordig leidt De Morais de lokale tak van Transparency International. Vorig jaar publiceerde hij een bestseller, waarin hij corruptie als belangrijkste oorzaak van de crisis opvoert. Over Moreira is hij voorzichtig positief. „Hij is fris en nieuw, maar zijn kandidatuur genoot wel de steun van een deel van het bedrijfsleven. En hij heeft wethouders aangetrokken uit de oude partijen. We moeten afwachten hoe onafhankelijk hij echt zal blijken.”

Moreira zelf ontkent stellig dat hij, als oud-zakenman, zal zwichten. Hij wil zijn ervaring en contacten in het bedrijfsleven op een andere manier inzetten, vertelt hij na het interview in een Italiaans restaurant om de hoek van het stadshuis. De bediening heeft er het entresol vrijgehouden, waar de burgemeester kan roken. „Ik probeer het ambtenarenapparaat te impregneren met een klantgerichtheid die je bij de overheid normaal niet tegenkomt, maar bij gezonde bedrijven wel.”

De geldnood is lastig, maar niet onoverkomelijk. De ontevreden burgers in zijn busje voelden zich bovenal in de steek gelaten. „De oudere generaties zijn teleurgesteld dat ze na veertig jaar democratie en een kwart eeuw EU-lidmaatschap deze teruggang moeten meemaken. De jongeren hebben sowieso geen fiducie meer in de politiek. Maar zij kwamen wel met pragmatische, niet-idealistische voorstellen.”

Dit sentiment is niet uniek voor Portugal. In Italië won de anti-establishmentpartij van Beppe Grillo een kwart van de stemmen. In Frankrijk stijgt het Front National in de peilingen. In Spanje profiteren ultralinks en regionationalisten van de impopulariteit van de twee grote partijen. Moreira ziet één overkomst: „Burgers voelen zich niet gehoord.”

Grillo’s belofte van directe democratie – waarbij parlementariërs hun stemgedrag baseren op basis van webpeilingen – noemt hij ‘levensgevaarlijk’. „Het is een opstap naar totalitarisme. Hier in Noord-Portugal lijden we elke zomer onder bosbranden. Als je in juli de doodstraf voor pyromanen zou bepleiten, haalt dat misschien wel een meerderheid. Terwijl mensen in december alweer milder denken.”

Moreira’s pleit ervoor dat bestuurders aandacht hebben voor de kleine drama’s van mensen. „Soms kan je er eenvoudig iets aan doen, maar vaker moet je zeggen: ‘Sorry, ik kan er niks aan veranderen’. Maar niet zonder eerst te hebben geluisterd.”