De rusteloze moedertaal

Op 1 september 1934 is wat toen genoemd werd de nieuwe spelling ingevoerd, onder verantwoordelijkheid van de minister van onderwijs, de vooruitstrevende liberaal Henri Marchant. Niet zoo maar zo. En waar in het zinnetje ‘Heele hoopen antiloopen loopen te zweeten’ vroeger twee klinkers achterelkaar hadden gestaan, moest je er voortaan één schrijven. Op de dag dat dit voorschrift van kracht werd, ging ik voor het eerst naar de tweede klas van de lagere school. Revolutie. Ot en Sien totaal overhoop gegooid. Verder herinner ik me dat er onder de grote mensen een geweldig gebakkelei ontstond. Bakkeleien, dat hoor je ook niet veel meer. Weet u nog wat het betekent? Het is de verre voorloper van in elkaar slaan.

Na Marchant zijn er nog veel meer nieuwe spellingen gekomen, de laatste in 2005, maar de nieuwe hoofdzaak bleef gehandhaafd. Ik heb de indruk dat, in het algemeen gezegd, de spelling en zelfs de kunst van het lezen en schrijven niet meer van het grootste nationaal belang wordt geacht. Volgens de laatste gegevens hebben we hier ongeveer 250.000 volslagen analfabeten, dat is 1,5 procent, en 1,3 miljoen laaggeletterden, 7,9 procent. Daarover wordt regelmatig alarm geslagen, bewindslieden van onderwijs komen met nieuwe plannen, maar de cijfers veranderen niet.

Nu heeft de staatssecretaris van Onderwijs, Sander Dekker, een nieuw plan waarmee binnenkort een proef zal worden genomen. Twaalf basisscholen zullen tweetalig worden. In plaats van aardrijkskunde zullen de kinderen geography krijgen en geschiedenis wordt history. Daardoor zal het analfabetisme niet verminderen, maar misschien worden we internationaal nog weerbaarder. Het valt niet te voorspellen. Resultaten van onderwijs vallen pas te beoordelen als de kinderen het geleerde in de praktijk brengen. In deze gemondialiseerde wereld waar iedereen via internet communiceert en op de televisie naar Engelse en Amerikaanse films kijkt, is Engels de lingua franca, de voertaal geworden. Daar valt niets meer aan te doen. Als onze voorouders indertijd niet zo dom waren geweest Manhattan aan de Britten te verkopen, was volgens Rudy Kousbroek het Nederlands een wereldtaal geworden. Maar ons alles overheersend verlangen naar geldelijk gewin heeft dat verhinderd. Vandaar dat onze kinderen nu de vaderlandse geschiedenis in het Engels zullen leren.

Overigens raakt het zuivere Nederlands al tientallen jaren verder in onbruik, in toenemende mate. En parallel daaraan wordt het taalgebruik ruwer. Al een jaar of tien geleden ben ik begonnen met het aanleggen van een lijstje van Engelse woorden die in het Nederlands gemeengoed waren geworden. Aart in plaats van kunst, en verder breens, diezein, heppie, kits, impekt, grip, uhword, sjoppen, seel. Bijvoorbeeld. Af en toe schreef ik er een stukje over. Ik kreeg bijval, van iemand die mij regelmatig zijn eigen vondsten stuurt (of meelt, moet je eigenlijk zeggen). We noemen elkaar tegenwoordig meelpèl. En nu, een dag of tien geleden, kreeg ik een meeltje van iemand die het plan heeft, een woordenboekje van ons steenkolenengels samen te stellen. Ik vind het een goed idee. Je zou zo’n boekje ook andersom kunnen gebruiken, om de kinderen van de tweetalige scholen te leren dat er onberispelijke Nederlandse equivalenten zijn voor het steenkolengehaspel.

Het Nederlands wordt ook platter. Nog niet zo lang geleden las je in de krant dat een groep mensen ergens genoeg van had. Nu zijn ze het zat. De boringen naar aardgas bijvoorbeeld. Zat was toen een ‘volks’ woord, geen krantentaal. De gewoonte een onbekende volwassene met u aan te spreken verdwijnt. Overal, op straat, in het openbaar vervoer, in de reclame, is iedereen je geworden. Misschien ben ik een ouderwetse man, maar dat hindert me. Ik vind het een ongewenste toenadering. We zijn hier niet allemaal jongens en meiden onder elkaar. Door u te zeggen bewaar je afstand. Het is hier al vol genoeg.

Tenslotte het zuivere Nederlands. Ook dat is in de versukkeling. Wilt u zich daarvan overtuigen, dan raad ik u aan de internetkrant NU.nl te lezen. De berichtgeving staat er in keurig Nederlands, maar dan komen de reacties van de lezers, NU jij. Leer uw eigentijdse volk beter kennen. Deze rubriek geeft een spoedcursus. Natuurlijk zijn er lezers die redelijk reageren, maar als je een verzameling van eigentijdse taalfouten wilt aanleggen, begin dan hier. Bovendien is dit vruchtbaar terrein voor iemand die onderzoek naar de stemming van het volk of de geest van de tijd wil doen. En er zijn onderwerpen waarover de lezers vrijwel onmiddellijk ruzie met elkaar krijgen. Allemaal onder een schuilnaam.

Engelse les op school, ongeneeslijk analfabetisme, binnensluipende anglicismen, permanente ruzie op internet. Ik ben benieuwd of er aan het eind van deze eeuw nog Nederlands wordt gesproken.