Utopia

Ruim één miljoen mensen kijken dagelijks naar de tv-verfilming, maar vrijwel niemand leest het boek: Utopia van de humanist Thomas More. Het boek uit 1516 is dun, helder geschreven, maar saai. De sensatie is vooral dat More vijfhonderd jaar geleden een fictief land beschreef dat voor ons zo herkenbaar is. Als werkelijkheid, als ideaal en als schrikbeeld.

Utopia is een democratische, egalitaire republiek waarin mensen op hun merites worden beoordeeld. Vrouwen kunnen studeren, priester worden en in het leger dienen. Het land kent een zesurige werkdag, euthanasie is toegestaan, en er bestaat godsdienstvrijheid. Afgeven op andermans godsdienst is onfatsoenlijk. Andere zaken zijn een schrikbeeld: handel, bezit, geld en wetboek zijn afgeschaft. Vrije tijd besteden Utopianen in de studiezaal. Veroordeelden en gastarbeiders dienen als slaven. Bovenal ziet Utopia er zo grauw uit. Jezelf mooi maken vinden Utopianen ordinair, dus lopen ze in identieke kleurloze kleding. Schmuck is voor kinderen en slaven.

Voor het oog van de tv-camera bouwen in de bossen van Crailo veertien Nederlanders aan „een samenleving waarin wetten en regels nog gemaakt moeten worden.” Afgezien van de blootvoetse zwerver Rienk heeft niemand het boek gelezen. Maar als vanzelf nemen ze toch veel van More’s idealen mee. De groep functioneert als democratisch collectief. Niet afkomst, rijkdom of baan bepalen je status, maar je kunde. Aannemer Paul is als beste ambachtsman dan ook de leider.

De hang van stadsmensen naar het primitieve natuurleven en de verheerlijking van ontberingen staan echter ver van More’s Utopia. Dit Utopia past dan ook niet zozeer in de traditie van het Humanisme en de Verlichting, alswel in de Romantiek. Het lijkt op Walden, de commune die schrijver Frederik van Eeden stichtte in 1889 in Bussum, niet ver van Utopia.

Van Eeden baseerde zich op Walden (1854) van Henry Thoreau, die twee jaar in een bos woonde. Deze schrijver geloofde dat de mens op zijn best was in een kleine gemeenschap waarin hij zelfvoorzienend leeft. Utopia lijkt op dit Amerikaanse ideaal. Verpleegster Isabella zei op de eerste avond: „We hebben allemaal een eigen religie, of het nu humanist, christen of whatever is, ik hoop echt dat we een eenheid kunnen vormen, als individuen met eigen meningen en eigen gevoelens.”