Het beeld van de koning

Wilma Sütö vindt het dapper van de koning. Sütö is werkzaam bij het Stedelijk Museum Schiedam en was lid van het expertcomité dat namens het Mondriaan Fonds drie kunstenaars aanwees om het officiële staatsieportret van koning Willem-Alexander te maken. Sütö: „De koning had ook zelf iemand kunnen uitkiezen, maar dat heeft hij niet gedaan. Hij heeft de kunstwereld de vrije hand gegeven. Daaruit spreekt een groot vertrouwen.”

Voor dat vertrouwen krijgen koning en volk drie staatsieportretten, gemaakt door de kunstenaars Iris van Dongen, Rineke Dijkstra en Femmy Otten. De directeur van het Mondriaan Fonds, Birgit Donker, maakte die keuze gisteravond bekend.

Behalve Sütö en Donker zaten de Vlaamse kunstenaar Luc Tuymans en de Rijksmuseumconservator Taco Dibbits in het expertcomité. Vier scouts hadden hun schetsen geleverd van twaalf kunstenaars, onder wie Berend Strik en Emo Verkerk. Die twaalf hadden de opdracht een ontwerp te maken dat „herkenbaar, monumentaal en representatief” was en ook nog eens „verraste”.

Het Mondriaan Fonds was blij met de opdracht, vanwege de „zichtbaarheid” van een dergelijk project. Donker: „Hiermee wordt een groot publiek bereikt.”

Dat bleek gisteravond rond de bekendmaking. Van het tv-programma De Wereld Draait Door tot het NOS Journaal: overal kwam de uitverkiezing voorbij. Tegelijk is de uitslag net zo weinig verplichtend als die van talentenshows op tv; van Idols tot Holland’s Got Talent. Rechtbanken, gemeentehuizen, scholen of oranjeverenigingen hoeven geen staatsieportret op te hangen. Als ze een kiekje van de koning uit een tijdschrift willen of een geschilderde portret naar een foto, gemaakt door een welwillende amateur, dan mag dat ook – zolang geen inbreuk wordt gemaakt op het auteursrecht van de maker.

Het Koninklijk Huis ziet het wel als „goed gebruik” dat overheden een officieel staatsieportret ophangen, laat de RVD weten. Zodra de drie definitieve portretten af zijn, kunnen de overheden ze kopen tegen de kostprijs van de reproductie. „Waarschijnlijk een paar honderd euro”, vermoedt Donker. „Maar dat kan verschillen per portret.”

De negen afgevallen genomineerden krijgen 5.000 euro voor hun deelname aan de wedstrijd. De drie gekozenen krijgen 75.000 euro en daarmee koopt de RVD ook de auteursrechten af. Ook particulieren mogen portretten bestellen.

De directeur van het Rijksmuseum, Wim Pijbes, stelde gisteravond op de persconferentie de meeste vragen. Zo vroeg hij aan Iris van Dongen waarom zij aan de verkiezing had meegedaan, terwijl ze doorgaans „erg donker werk” maakt, niet echt geschikt voor staatsieportretten. Dit kan ik ook, antwoordde Van Dongen: „Ik kan goed natuurgetrouw werken.” Als voorbeeld voor dat artistieke vermogen noemde ze een portret dat ze ooit maakte van Janneke Brinkman, de vrouw van voormalig minister Elco Brinkman.

De koning heeft de drie uitverkoren ontwerpen gezien. Wat hij ervan vindt, mocht, kon of wilde Donker niet zeggen.

Natuurlijk kwamen er in het Rijksmuseum vragen over de sekse van de winnaars: alle drie vrouwen. Er was geen sprake geweest van positieve discriminatie, verzekerde Donker. Ze herinnerde eraan dat in het expertcomité bovendien evenveel mannen als vrouwen zaten.

De jongste van de genomineerden, Sam Samiee (25), een man uit Iran, had een meer uitgesproken mening: „Natuurlijk werden het drie vrouwen. Als ik de ontwerpen nu zie, begrijp ik dat ook. De mannen hebben té hard hun best gedaan om de koning helemaal te vangen. Te geforceerd. Goede kunst is feminien, zo is het nu eenmaal. De toekomst is aan de vrouwelijke kunstenaar.”