Werkelijkheid moet je soms beetje sturen

Hoe echt en spontaan zijn de deelnemers aan Utopia? De drie belangrijkste dingen die je als kijker moet weten over reality-tv.

Drie ‘Utopianen’ (vlnr): Ruud, Giorgio en Emil. De realityshow Utopia is dagelijks te zien op SBS 6 en permanent op de website www.utopiatv.nl. Foto Robin Utrecht

Achterin de loods van realityprogramma Utopia (SBS 6) is een verborgen ruimte. Een geheim boilerkamertje. Hier kunnen de kandidaten, die over geen enkel comfort zouden beschikken, gewoon een warme douche nemen. Of de was doen.

Dat is het nieuwste gerucht rond het succesvolle programma (dagelijks rond de miljoen kijkers) van John de Mol. Het idee achter Utopia: vijftien deelnemers zitten op een afgesloten en kaal terrein en moeten daar in hun levensonderhoud voorzien zonder hulp van buitenaf. Het programma is een variant op Big Brother, wereldwijd het eerste grote succesvolle realityformat.

Gisteren reageerde SBS 6 op het gerucht: het kamertje bestaat (om zenders te verwisselen), maar dat er een douche en wasmachine zou staan is „complete onzin”. De bewoners doen de was in het daarvoor bestemde bad, liet een woordvoerder weten. Met koud water, want meer is er niet. John de Mol bezwoer eerder aan De Telegraaf „met mijn hand op mijn hart, met twee vingers in de lucht en op de gezondheid van mijn zoon” dat er niet wordt geacteerd in Utopia. Ook al zo’n hardnekkige roddel.

Het is een bekend patroon bij een succesvol realityprogramma: geruchten dat het programma ‘nep’ zou zijn, gevolgd door ontkenning van de makers.

Wat gebeurt er eigenlijk achter de schermen van een realityprogramma? Dat is moeilijk te achterhalen. Kandidaten en programmamakers spreken vaak alleen met journalisten op basis van anonimiteit. Onder die voorwaarde sprak NRC Handelsblad met een aantal realitymakers.

De drie belangrijkste dingen die je als kijker moet weten over realityprogramma’s.

I De term ‘reality’ dekt de lading niet. Televisie is niet echt.

Een realityprogramma werkt volgens een script, een draaiboek. Daarin staat van dag tot dag wat er moet worden opgenomen: vaak worden programma’s in enkele maanden gemaakt, in een moordend tempo. Het script is globaal (dan hierheen, dan daarheen, dan deze opdracht), zinnen van kandidaten worden niet letterlijk vastgelegd. Wat kandidaten vervolgens binnen de kaders van het script doen, dat maakt hen ‘echt’. Maar het blijft echt in een kunstmatig gecreëerde omgeving.

Daarin verschilt reality niet van andere televisieprogramma’s. Interviews bij talkshows worden ook van tevoren doorgesproken, vaak vindt er zelfs een voorgesprek plaats. Realitytelevisie is wat dat betreft net zo ‘nep’ als De Wereld Draait Door of Pauw & Witteman.

Omdat de term ‘reality’ echtheid suggereert probeert het publiek, en de media, continu deze echtheid te ontmaskeren. Iets waar de makers zelf ook mee in hun maag zitten. Eén van hen: „Ik begrijp niet waar mensen zich druk om maken. De term is niet goed, reality is niet echt. Er wordt meer mee bedoeld: het zijn geen BN’ers die weten hoe tv werkt, mensen die dat dagelijks doen. Docusoap zou een betere benaming zijn.”

II De casting van kandidaten bepaalt hoe zij zich gedragen

Casting is cruciaal bij reality-tv. Sommige producenten doen het zelf, anderen vragen een castingbureau een ‘type’ kandidaat te leveren (een bimbo, een stoere jongen, een vlotte bejaarde). Kandidaten melden zichzelf aan bij een castingbureau, of zijn gescout op feesten of op straat. Als de casting goed verloopt, en de types botsen of samenwerken op de vooraf bedachte manier, hoeft een programmamaker weinig te doen om ‘goede televisie’ te maken. Reality draait om emotie. Als de casting goed is, komt de emotie vanzelf.

Is de casting slecht, dan grijpt het programma in. „Soms prik je een beetje, door ze mee uit te nemen bijvoorbeeld”, zegt een van de makers. „Drank werkt altijd goed.” Eerder gaf voormalig programmadirecteur Remko van Westerloo van RTL al toe dat in het verleden bij Temptation Island kandidaten dronken werden gevoerd. „Je weet, dan komen de tongen los”, zei hij in oktober 2011 in NRC. Een andere maker, over Hollands Next Top Model: „Dat liep een keer helemaal mis. De meiden werden vriendinnen. Toen hebben we een zonnebril verstopt die een van hen had gewonnen.” Je zou het manipuleren kunnen noemen. Realitymakers hebben het liever over ‘sturen’.

Via castingbureaus worden ook kandidaten met acteerervaring gevonden, al betekent dit niet dat ze ook in het programma zelf acteren. Sommige kandidaten treden herhaaldelijk op in nieuwe realityprogramma’s: zodra ze weten hoe televisie werkt, gaan ze zich er meer naar gedragen.

III Contracten zorgen ervoor dat er (bijna) niets naar buiten komt

Journalisten krijgen slechts flarden mee van wat er precies gebeurt achter de schermen van een realityprogramma. Er zijn uitzonderingen: Barbara Kuipers (voormalig Temptation Island, Peking Express) schreef een boek (Niet te filmen) over dronken en manipulerende crewleden op de set bij Temptation Island. De Fransman Philippe Bartherotte (La Tentation d'une île) schreef in zijn boek over manipulatie bij realityprogramma’s dat bij de show waar hij werkte (Peking Express) sommige kandidaten die te ver achter liggen werden geholpen door taxi’s van het programma om het spannend te houden. Een deelnemer aan het BBC-programma Castaway 2000, dat qua opzet opvallend overeenkomt met Utopia, vertelde in The Guardian over manipulatie door de makers. Al deze geruchten en beschuldigingen zijn door de programmamakers altijd fel ontkend.

Kandidaten, mits niet zelf door de woerdvoering van zenders voorgedragen, vertellen doorgaans niets aan journalisten, omdat ze aan contracten zijn gebonden die ze tekenden voor deelname. Deze ‘standaardcontracten’ bevatten boeteclausules die oplopen tot duizenden euro’s. De dreiging die daarvan uitgaat, juridisch houdbaar of niet, betekent voor veel kandidaten dat ze liever niet met de media praten.

Volgens de televisieproducenten zijn de contracten bedoeld om het programma te beschermen. Een kandidaat zou immers zomaar de afloop van een vooraf opgenomen programma kunnen verklappen. Bij Wie is de Mol? kost je dat 250.000 euro.