Alleen de emoties zijn echt

Ophef over het programma Utopia // Er zouden acteurs meedoen en een verborgen doucheruimte zijn // Hoe echt is reality? // nrc.next zet de drie belangrijkste dingen die je als kijker moet weten op een rij

Het gerucht dat er in het programma Utopia een geheime ruimte met een douche en wasmachine zou bestaan is „complete onzin”, aldus SBS. Foto ROBIN UTRECHT

Achter in de loods waar de deelnemers van realityprogramma Utopia (SBS6) in verblijven is een verborgen ruimte. Een geheim boilerkamertje.

Hier kunnen de kandidaten, die met niets dan een paar kippen, koeien en een gammele loods horen te leven, gewoon een douche nemen. Met warm water. Ze kunnen er ook de was doen.

Dat is het nieuwste gerucht dat de ronde doet rond het succesvolle programma (rond een miljoen kijkers) van John de Mol. Het idee achter Utopia: vijftien deelnemers zijn opgesloten in een afgezet stuk land en moeten daar in hun levensonderhoud voorzien zonder hulp van buitenaf. Het programma is een variant op Big Brother, wereldwijd het eerste succesvolle realityformat.

Gisteren reageerde SBS6 op het gerucht: het kamertje bestaat (om zenders te verwisselen), maar dat er een douche en wasmachine zouden staan is „complete onzin”. De bewoners doen de was gewoon in het daarvoor bestemde bad, liet een woordvoerder weten. Met koud water, want meer is er niet. John de Mol meldde aan de Telegraaf „met mijn hand op mijn hart, met twee vingers in de lucht en op de gezondheid van mijn zoon” te zweren dat er niet wordt geacteerd in Utopia. Ook zo’n hardnekkige roddel.

Het is een bekend patroon bij een succesvol realityprogramma: geruchten dat het programma ‘nep’ zou zijn, gevolgd door een aanhoudend ontkennen van de makers. Wat er precies gebeurt achter de schermen is moeilijk te achterhalen. Kandidaten en programmamakers spreken doorgaans alleen off the record of op basis van anonimiteit. Televisie in het algemeen, en reality in het bijzonder, werkt met kortlopende arbeidscontracten. Realitymakers zijn altijd op zoek naar nieuw werk. En kandidaten zijn aan deelnemerscontracten gebonden. Praten met de media buiten de producent om is verboden.

Om een beeld te krijgen van wat er zoal achter de schermen gebeurt, sprak nrc.next met een aantal realitymakers, voornamelijk op basis van anonimiteit. Daarom: de drie belangrijkste dingen die je als kijker moet weten over realityprogramma’s.

De term ‘reality’ is niet goed. Televisie is niet echt.

Een realityprogramma werkt volgens een script, een draaiboek. Daarin staat van dag tot dag wat er moet worden opgenomen: vaak worden programma’s in enkele maanden gemaakt, in een moordend tempo. Het script is globaal (dan hierheen, dan daarheen, dan deze opdracht), zinnen van kandidaten worden er niet letterlijk in vastgelegd. Wat kandidaten vervolgens binnen de kaders van het script doen, dat maakt hen ‘echt’. Maar het blijft echt in een kunstmatig gecreëerde omgeving.

Daarin verschilt reality niet van andere televisieprogramma’s. Interviews bij talkshows worden ook van tevoren doorgesproken, vaak vindt er zelfs een voorgesprek plaats. Realitytelevisie is wat dat betreft net zo ‘nep’ als De Wereld Draait Door of Pauw & Witteman.

Omdat de term ‘reality’ echtheid suggereert, proberen het publiek en de media continu deze echtheid te ontmaskeren. Iets waar de makers zelf ook mee in hun maag zitten. Een van hen: „De term is niet goed, reality is niet echt. Er wordt mee bedoeld: het zijn geen BN’ers die weten hoe tv werkt, mensen die dat dagelijks doen. Docusoap zou een betere benaming zijn.”

Alles draait om een goede casting

Casting is cruciaal bij realitytelevisie. Sommige producenten doen hun casting zelf, andere producenten leveren bij een castingbureau een lijst in met een bepaald ‘type’ kandidaten dat ze zoeken voor een realityprogramma (een bimbo, een stoere jongen, een vlotte bejaarde). Als de types botsen of samenwerken op de vooraf bedachte manier hoef je als programmamaker weinig te doen om ‘goede televisie’ te maken. Reality draait om emotie. Als de casting goed is, komt de emotie vanzelf.

Is de casting slecht, dan zit het programma met een probleem. „Soms prik je een beetje, door ze mee uit te nemen bijvoorbeeld”, zegt een van de makers. „Drank werkt altijd goed.” Eerder gaf voormalig programmadirecteur Remko van Westerloo van RTL al toe dat in het verleden bij Temptation Island kandidaten dronken werden gevoerd. „Je weet, dan komen de tongen los”, zei hij in oktober 2011 in nrc.next. Een andere maker, over Holland’s Next Top Model: „Dat liep een keer helemaal mis. De meiden werden vriendinnen. Toen hebben we maar een zonnebril verstopt die een van hen had gewonnen.” Je zou het manipuleren kunnen noemen. Realitymakers hebben het liever over ‘sturen’.

Via castingbureaus worden ook kandidaten met acteerervaring gevonden om in realityprogramma’s mee te spelen, al betekent dit niet dat ze ook in het programma zelf acteren.

Kandidaten en makers wordt de mond gesnoerd

Journalisten krijgen slechts flarden mee van wat er gebeurt achter de schermen. Er zijn uitzonderingen: Barbara Kuipers (voormalig Temptation Island, Peking Express) schreef een boek (Niet te filmen) over haar ervaringen, net als Fransman Philippe Bartherotte, die schreef dat bij het programma waarvoor hij werkte (Peking Express) sommige kandidaten die te ver achterlagen werden geholpen door taxi’s van de producent. Bij Ik heb het nog nooit gedaan van RTL, dat maagden aan een date helpt, zouden de kandidaten aan actrices zijn gekoppeld. Al die geruchten zijn altijd fel door de makers ontkend.

Kandidaten vertellen doorgaans niets aan journalisten, omdat ze aan contracten zijn gebonden die ze tekenden voor deelname. Deze ‘standaardcontracten’ bevatten boeteclausules, oplopend tot duizenden euro’s. De dreiging ervan, juridisch houdbaar of niet, zorgt ervoor dat veel kandidaten liever niet met de media praten. Volgens de producenten zijn de contracten bedoeld om het programma te beschermen. Een kandidaat zou zomaar de afloop van een vooraf opgenomen programma kunnen verklappen.