‘Uitkering verloren door te veel biefstuk’

◯ Waar ◯ Grotendeels waar ◯ Half waar ◯ Grotendeels  onwaar ◯ Onwaar

Dat zei Alexander Klöpping vorige week in de BNN-documentaire Panopticum

De aanleiding

Het verhaal gaat dat een vrouw haar uitkering is kwijtgeraakt, doordat ze te veel dure biefstuk bij Albert Heijn kocht. Alexander Klöpping, journalist (‘technoviking’, noemt hij zichzelf op Twitter) vertelde dit in de documentaire Panopticum. BNN heeft deze film, over schending van privacy, vorige week donderdag uitgezonden.

„De overheid”, zei Klöpping, had bij Albert Heijn gegevens opgevraagd over haar koopgedrag, dat via haar bonuskaart wordt geregistreerd. Een lezer van nrc.next mailt: ‘Echt waar???’ (met drie vraagtekens).

Waarop is het gebaseerd?

De vraag voorgelegd aan Alexander Klöpping. Neemt z’n telefoon niet op. Contact per sms is wel mogelijk, antwoord: „Ben met vakantie, sorry.” De vraag is simpel en past in een volgend sms’je: wat was je bron voor dit verhaal? Geen antwoord.

En, klopt het?

Alexander Klöpping heeft het verhaal waarschijnlijk via via gehoord, of gelezen. Het staat op het webforum crime-bron.nl, als reactie op een hartekreet die op 13 maart vorig jaar verscheen onder de titel ‘Hoe de politie iedereen in de gaten houdt op internet’. Ene ‘Joris’ schrijft daar: „Ik ken een vrouw met uitkering die altijd biefstuk kocht bij Albert Heijn, haar uitkering is stopgezet omdat ze altijd betaalde met bonuskaart.” Dat Joris nogal losjes formuleert (een bonuskaart is geen betaalmiddel…) blijkt ook uit andere zinnen in zijn ‘post’: „Als je eens wist hoeveel undercover politie er is, zelfs in supermarkten kijken ze wie wat koopt. (...) [Ze] rijden in golf2 en zien eruit als sjonnies.”

Misschien moeten we de vraag breder opvatten: verstrekt Albert Heijn persoonlijke gegevens van klanten wanneer instanties die uitkeringen verstrekken hierom vragen? Het privacybeleid van Albert Heijn is zowel makkelijk toegankelijk als volstrekt helder op dit punt, zie ah.nl/privacy, artikel 5: „Uitsluitend indien Albert Heijn hiertoe wettelijk is verplicht, worden persoonsgegevens verstrekt aan toezichthouders, fiscale autoriteiten en opsporingsinstanties.” Mocht er een zwartepiet in het spel zijn, dan is die dus niet in handen van de grootgrutter maar van de wetgever. Wat zegt ‘de wet’?

Het antwoord valt niet te halen bij het UWV (het nationale ‘kantoor’ dat de sociale fondsen beheert, waaronder voor werkloosheid en arbeidsongeschiktheid). Een voorlichter zegt: „Wij controleren alléén of iemand recht heeft op een uitkering en nooit waaraan het geld wordt uitgegeven. We zullen dus nooit bij Albert Heijn opvragen wat en voor hoeveel geld iemand daar boodschappen doet.”

Wanneer verschaft Albert Heijn die gegevens dan wél – want het bedrijf schrijft zelf dat ze het wel degelijk doen, in naam der wet. Een woordvoerder van Albert Heijn: „We doen dat alléén in het kader van strafrechtelijk onderzoek door politie en justitie.” Zoals? „Wanneer een inbreker in een huis z’n sleutelbos verliest, met daaraan het pasje van z’n bonuskaart. Dat komt voor, ja. Dan kan de politie bij ons nagaan of er een naam en adres aan die kaart zijn gekoppeld.” Hoe vaak gebeurt dit? „Ik mag geen aantallen noemen; maar vaak genoeg om hiervoor een vaste en strikte procedure te volgen binnen ons bedrijf.” En biefstuk-controle bij iemand met een uitkering? „Nee, op dat detailniveau krijgen we geen vragen van politie of justitie. En áls we die krijgen, geven we de informatie niet. Daartoe verplicht de wetgeving ons ook niet.” En dus? „Het verhaal van de biefstuk en de ingetrokken uitkering valt echt in de categorie ‘broodje aap’. Het circuleert al geruime tijd, helaas.”

Overtuigend? Overtuigd? Next checkt nog even verder, bij het College Bescherming Persoonsgegevens, waar alle kennis over privacy samenkomt. De wet zegt, aldus een woordvoerder, dat privé-informatie alléén kan worden opgevraagd door politie en justitie in het kader van strafrechtelijk onderzoek, dat hiervoor een strikte procedure geldt, onder verantwoordelijkheid van een hoofdofficier van justitie. Een instantie die uitkeringen verstrekt, kan dit dus niet zelf doen? „Nee.”

Maar wat niet mag, kan heus weleens gebeuren, toch? Zie films en politieseries op tv: „Even een vriendje bij Appie bellen.” De persoonsgegevensbeschermende woordvoerder: „Ik heb hier intern rondgevraagd en ook onze voorzitter (Jacob Kohnstamm, red.) even gesproken: het verhaal over de biefstuk en de uitkering is hier niet bekend en over misbruik van bonuskaartgegevens zijn bij ons nooit klachten binnengekomen.”

Conclusie

Alexander Klöpping vertelde op tv dat hij een verhaal had gehoord: een vrouw zou haar uitkering zijn kwijtgeraakt doordat ‘de overheid’ bij Albert Heijn de gegevens van haar bonuskaart had opgevraagd en zag dat zij veel dure biefstuk kocht. Formeel bekeken kan dit niet waar zijn: zowel Albert Heijn als een opsporingsambtenaar zou zélf een strafbaar feit plegen wanneer ze in de bonuskaart-database zouden kijken om uitkeringsfraude op deze kleine schaal op te sporen. Dat dit wel eens stiekem gebeurt, valt niet uit te sluiten. Maar áls zij het doen, zullen zij niet bekendmaken dat zij het hébben gedaan. Langs deze lijn geredeneerd, klinkt het biefstukverhaal hoogst onwaarschijnlijk, en omdat we een oordeel willen vellen, zeggen we: het is onwaar.