Schedels en skeletten onder Liverpool Street

Dankzij een nieuwe metrotunnel dwars door de stad wordt het verleden blootgelegd. „Tot de jaren zeventig werd er weinig acht geslagen op wat er onder de grond lag.”

De Victoriaanse scheepswerf waar in 1861 het eerste pantserschip, de HMS Warrior, werd gebouwd. Als archeoloog Jay Carver zijn favoriete vondst van de afgelopen drie jaar moet noemen, is het de werf.

Het is een opvallende keuze van de hoofdarcheoloog van het grootste infrastructurele project in Londen in decennia. Sinds 2009 zijn er bij de graafwerkzaamheden voor Crossrail, een 118 kilometer lange nieuwe metroverbinding dwars door Londen, meer dan tienduizend archeologische vondsten gedaan. Van 55 miljoen jaar oud amber tot palen van een weg uit de Bronstijd, Romeinse schedels, een landhuis uit de Tudor-tijd, en slachtoffers van de Zwarte Dood in 1348 en de pest van 1665.

„Ik heb een zwak voor industriële vondsten”, legt Carver uit. Skeletten spreken het publiek en de pers het meeste aan, beseft hij. „Menselijke resten geven meer voeling met het verleden dan spullen.” Maar de werf „lag vergeten onder een laag van vier meter klei en zand”. „Terwijl het een symbool is voor de bloei van Oost-Londen en het Britse scheepvaartverleden.”

Het is niet voor het eerst dat er metrotunnels door Londen worden geboord. De eerste ondergrondse reed al in 1863. Maar de Victoriaanse archeologen waren „goedwillende vrijwilligers”, die niet konden voorkomen dat er cultureel erfgoed verloren ging. En zelfs professionele archeologen hadden vanaf de jaren vijftig overtuigingskracht nodig om – voor er werd gebouwd – onderzoek te mogen doen. Vaak mede dankzij bouwvakkers, zo is in het Museum of London te zien, werd er gered wat er gered kon worden. „Tot de jaren zeventig werd er weinig acht geslagen op wat er onder de grond lag”, zegt Carver.

Verdrag van Malta

Intussen is bepaald, onder meer in het Verdrag van Malta (1992), dat ‘de verstoorder van de grond’ vooraf onderzoek moet laten doen, opdat cultureel erfgoed veilig gesteld kan worden. Projectontwikkelaars moeten in hun planning rekening houden met mogelijke archeologische vondsten, en – als die worden gevonden – betalen voor de opgravingen.

De meer dan veertig bouwputten van Crossrail „beslaan het hele verleden van Londen”, vertelt Carver. De stad bestaat bijna tweeduizend jaar, sinds 43 AD toen de Romeinen Londinium stichtten. Maar aan de noordoever van de Theems woonden al veel eerder hechte gemeenschappen van jagers en boeren. In de Bronstijd maakten zij van houten palen trekpaden over de moerassige grond van de Theems-vallei. Enkele stutpalen, met duidelijke beitelsporen, werden begin dit jaar gevonden.

Het zijn allemaal „stukjes van de puzzel”, zegt Carver. Al roepen sommige vondsten meer vragen dan antwoorden op. Hij wijst naar buiten, naar Finsbury Circus. Een enorme schacht leidt naar tunnels diep onder Liverpool Station. Daar werden in oktober dertig Romeinse schedels gevonden, langs de rivier Walbrook, die nog altijd onder het asfalt ligt. „We weten niet waarom ze er lagen. Is er een begraafplaats weggespoeld en rolden de schedels stroomafwaarts? Of was er een sekte in de late IJzertijd die menselijke resten in de rivier gooide?”

Carver werkt samen met het Museum of London, het Natural History Museum en een groot aantal Britse en internationale universiteiten bij het duiden van de vondsten. Zo zal het DNA van de skeletten die onder Charterhouse Square werden gevonden, en vrijwel zeker slachtoffers van de ‘Zwarte Dood’ waren, onderzocht worden in een wereldwijd onderzoek naar de oorsprong van die ziekte. Die kostte in 1348 in achttien maanden tijd aan 40.000 Londenaren het leven: de helft van de bevolking.

Spoorweg

De archeoloog wist dat onder het plein een massagraf was: de nog altijd functionerende kapel aan Charterhouse werd door Kartuizer-monniken opgericht om te bidden voor de zielen van de overledenen. En Carver vermoedde ook dat bij station Paddington resten van de eerste spoorweg uit 1854 te vinden zouden zijn. Rond het station waren de werkplaatsen van de grote Victoriaanse ingenieur Isambard Kingdom Brunel, die naast treinen ook bruggen en de eerste transatlantische stoomschepen bouwde. De Crossrail-archeologen vonden onder lagen asfalt al een door Brunel bedachte houten ondergrond, die als geluidsdemper diende voor de honderden paard- en-wagens die het station verlieten.

Een van de bijproducten van Crossrail is dat hele Londense straten zijn opgebroken. Tot ongenoegen van de bewoners, maar tot vreugde van Carver. Het stratenplan van de stad is, zeker in de City, nauwelijks veranderd. Tussen het straatniveau van nu en dat van de Romeinen zit zes meter geschiedenis: „Het erfgoed is onder wegen beter bewaard gebleven, onder de huizen is het vaak in de negentiende eeuw vernietigd.”

Komend jaar worden de eerste van vermoedelijk vierduizend skeletten uit de zestiende tot achttiende eeuw van een begraafplaats onder Liverpool Street Station opgegraven. Het was de plek waar de overledenen van het Bethlem- ziekenhuis, het eerste krankzinnigengesticht ter wereld, werden begraven. Ook ‘non-conformisten’ liggen er, en niet geïdentificeerde slachtoffers van de pest. Toen de begraafplaats in 1714 dichtging, lag er een twee meter diepe laag doden.

Ze zullen opnieuw worden begraven, zegt Carver. Maar eerst wil hij proberen de skeletten te identificeren. „Er bestaat geen register voor deze begraafplaats omdat deze niet binnen de grenzen van een kerk viel. Maar de doden staan wel geregistreerd in andere gemeenten.” Hij hoopt door een crowd source-project te achterhalen wie er ligt: „Het lijkt me fantastisch als we iemand een naam kunnen geven.”